32o Π.Σ.Α.Β.

Philip Schreur is currently the Deputy University Librarian at Stanford University. He earned a PhD from Stanford in Medieval music theory and an MLIS from the University of California, Berkeley. He has overseen linked-data project development for the Stanford University Libraries (SUL) including the role of co-Principal Investigator for the Mellon-funded initiative called Linked Data for Production. Initial areas of interest include the use of linked data as a mechanism for identity management across traditional resources and those within the digital library, the integration of linked data from disparate sources, and the transition of traditional technical services workflows to processes rooted in linked open data. He is currently part of the core team planning the Stanford Libraries transition to open metadata in 2027.

Τα Ακαδημαϊκά Ιδρύματα αποτελούν τους κατεξοχήν χώρους διαρκούς δημιουργίας νέας γνώσης με ιδιαίτερες και αυξημένες ανάγκες προβολής και διαχείρισης. Παράλληλα, αποτελούν και φορείς διατήρησης υπάρχουσας ιστορικής γνώσης καθώς διαθέτουν πλούσια ιστορικά αρχεία. Ο «Συν-Τόπος» διαμορφώνεται ως ένας καινοτόμος ψηφιακός κόμβος ανοιχτής επιστήμης (open science), όπου η διασύνδεση και ο διαμοιρασμός αποτελούν τα θεμέλια για τη διαχείριση των ερευνητικών δεδομένων και της ακαδημαϊκής γνώσης. Στην πράξη, η υποδομή αναπτύσσεται ως ένα ψηφιακό οικοσύστημα υπό την ομπρέλα του Ιδρύματος, όπου η κάθε συμμετέχουσα ερευνητική ομάδα, εργαστήριο, τμήμα ή μεμονωμένος ερευνητής αποκτά και διαχειρίζεται τον δικό του τοπικό «Συν-Τόπο»· έναν αυτόνομο χώρο δεδομένων, ως διακριτή συνιστώσα μιας κεντρικής υποδομής αποθετηρίου. Στο εργαστήριο θα παρουσιάσουμε αναλυτικά τη φιλοσοφία και τις δυνατότητες αυτής της καινοτόμας προσέγγισης, που επιτρέπει στον κόσμο της ακαδημαϊκής κοινότητας να αναπτύξει ένα νέο και πιο αποδοτικό μοντέλο διαχείρισης της γνώσης.

Η λειτουργική μετάβαση των βιβλιοθηκών σε νέα πληροφοριακά συστήματα συνιστά μια πολυδιάστατη πρόκληση. Μεταξύ άλλων διεργασιών, η σε βάθος αποκωδικοποίηση αυτής της οργανωσιακής μετάπτωσης απαιτεί την ανάλυση αδόμητων ποιοτικών δεδομένων, μια εγγενώς χρονοβόρα διαδικασία. Με την ενσωμάτωση των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs), αναδεικνύεται η δυναμική προηγμένων υπολογιστικών προσεγγίσεων για την ταχύτερη νοηματική επεξεργασία του απομαγνητοφωνημένου κειμενικού σώματος των συνεντεύξεων. Η παρούσα μελέτη αναπτύσσει ένα καινοτόμο, υβριδικό μεθοδολογικό πλαίσιο (Human-in-the-Loop) που συνδυάζει την ανθρώπινη ερμηνευτική ευελιξία με την υπολογιστική κλίμακα της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Παράλληλα, μετουσιώνει αυτή τη μεθοδολογία σε πρακτικές κατευθυντήριες γραμμές, εξοπλίζοντας τους βιβλιοθηκονόμους για την επιστημονικά άρτια αξιοποίησή της.

Το πρωτογενές δείγμα της έρευνας συνίσταται σε ποιοτικά δεδομένα που αντλήθηκαν από 9 ημι-δομημένες συνεντεύξεις βιβλιοθηκονόμων και προσωπικού βιβλιοθήκης. Οι συνεντεύξεις επικεντρώθηκαν ειδικά στις προκλήσεις και τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν κατά τη διαδικασία μετάβασης από το παλαιό στο νέο τους σύστημα. Η προσέγγιση αναπτύσσεται μέσω ενός κλιμακωτού μοντέλου. Αρχικά, διενεργήθηκε η πρωτογενής θεματική κωδικοποίηση (human primary coding) από τους ίδιους τους ερευνητές, δημιουργώντας τη βασική γραμμή αλήθειας (ground truth) και διασφαλίζοντας την κατανόηση του συγκειμένου (context). Στη συνέχεια, τα κειμενικά δεδομένα τροφοδοτήθηκαν σε παραγωγικό μοντέλο ΤΝ. Μέσω αυστηρά δομημένης μηχανικής εντολών (prompt engineering) βασισμένης σε πρωτόκολλα όπως το πλαίσιο ACTOR, η ΤΝ αξιοποιήθηκε μηχανισμός αναλυτικής ενίσχυσης. Στόχος είναι η υπολογιστική επέκταση της ανάλυσης, η πολυδιάστατη ομαδοποίηση των δεδομένων (clustering) και η ανακάλυψη λανθανουσών σημασιολογικών συσχετίσεων (latent semantic relationships) που μπορεί να μην γίνονται αντιληπτές κατά την αρχική θεματική ανάλυση.

Η αντιπαραβολή της ανθρώπινης κωδικοποίησης με το υπολογιστικό μοντέλο παράγει ενδιαφέροντα ευρήματα. Η αλγοριθμική επεξεργασία αναδιατάσσει τον θεματικό ιστό, αποκαλύπτοντας μη-γραμμικά, κρυμμένα δομικά μοτίβα σχετικά με την τεχνολογική αποδοχή και την αδράνεια. Αν και η πλήρης χαρτογράφησή τους παραμένει υπό ερμηνευτική διερεύνηση, η μηχανική μάθηση επιτυγχάνει ένα πιο σύνθετο επίπεδο ανάλυσης, υπό την προϋπόθεση αυστηρού ανθρώπινου γνωστικού ελέγχου (cognitive input) προς αποφυγή αλγοριθμικών παρανοήσεων. Καταλήγοντας, η μελέτη παρέχει έναν χρηστικό οδηγό (workflow) βέλτιστων πρακτικών. Οι βιβλιοθηκονόμοι καθοδηγούνται στο πώς να διαμορφώνουν εντολές και να αναλύουν υπολογιστικά αδόμητα ποιοτικά δεδομένα, μετατρέποντάς τα σε στρατηγική γνώση εφαρμόσιμη στην καθημερινή πρακτική.

Η ευρεία διάδοση των εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην ανώτατη εκπαίδευση δημιουργεί νέα δεδομένα στον τρόπο με τον οποίο οι φοιτητές αναζητούν, αξιολογούν, επεξεργάζονται και αξιοποιούν πληροφορίες για ακαδημαϊκούς σκοπούς. Τα συστήματα ΤΝ δεν χρησιμοποιούνται αποκλειστικά ως εναλλακτικά μέσα αναζήτησης, αλλά δύνανται να διαμεσολαβούν σε διαφορετικά στάδια της πληροφοριακής διαδικασίας, από την αρχική διερεύνηση ενός θέματος και την κατανόηση σύνθετων εννοιών έως τη σύνοψη, την οργάνωση και τη σύνθεση γνώσης.
Η παρούσα μελέτη διερευνά την πληροφοριακή συμπεριφορά φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης κατά τη χρήση εργαλείων ΤΝ για ακαδημαϊκούς σκοπούς. Εστιάζει στις πρακτικές διερευνητικής αναζήτησης, στις συμπεριφορές διαμόρφωσης prompts, στην εμπιστοσύνη στις παραγόμενες πληροφορίες, στις πρακτικές επαλήθευσης και διαχείρισης ανακριβών ή φανταστικών πληροφοριών, καθώς και στη χρήση της ΤΝ για την ολοκλήρωση της αναζήτησης και την οργάνωση και σύνθεση της γνώσης. Παράλληλα, εξετάζεται συγκριτικά η θέση των εργαλείων ΤΝ σε σχέση με καθιερωμένα περιβάλλοντα ακαδημαϊκής πληροφόρησης, όπως το Google, Google Scholar, οι βιβλιοθήκες και οι επιστημονικές βάσεις δεδομένων.
Η έρευνα υιοθετεί ποσοτική ερευνητική προσέγγιση και βασίζεται στη συλλογή πρωτογενών δεδομένων μέσω δομημένου ερωτηματολογίου με κατά κύριο λόγο κλειστού τύπου ερωτήσεις και κλίμακες πέντε βαθμίδων τύπου Likert. Το δείγμα αποτελείται από φοιτητές και φοιτήτριες του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και ειδικότερα των Τμημάτων Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών, Μουσικών Σπουδών και Γεωπονίας.
Τα ευρήματά της συμβάλλουν στη συστηματική κατανόηση των τρόπων με τους οποίους οι φοιτητές ενσωματώνουν τα εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης στις διαδικασίες αναζήτησης και αξιοποίησης πληροφοριών για ακαδημαϊκούς σκοπούς και εμπλουτίζει τον επιστημονικό προβληματισμό γύρω από τις μεταβαλλόμενες πρακτικές ακαδημαϊκής πληροφόρησης και τις νέες απαιτήσεις που αναδύονται για την ανάπτυξη πληροφοριακών δεξιοτήτων στο περιβάλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης. Παράλληλα, παρέχουν ένα εμπειρικό πλαίσιο για την εξέταση του ρόλου των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών στην υποστήριξη της κριτικής αξιολόγησης, της επαλήθευσης και της υπεύθυνης αξιοποίησης της πληροφορίας.

Παρόλο που οι παραδοσιακές μετρικές και τα μοντέλα που βασίζονται σε ερωτηματολόγια, όπως το LibQUAL+, παρέχουν πολύτιμα θεμέλια για την αξιολόγηση της ποιότητας των υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών, ενδέχεται να μην αποτυπώνουν πλήρως το εύρος και το βάθος των εξελισσόμενων εμπειριών των χρηστών. Καθώς οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε διαδραστικούς κόμβους επικοινωνίας της εκάστοτε πανεπιστημιακής κοινότητας, το περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες (User-Generated Content - UGC), συμπεριλαμβανομένων των κριτικών της Google, προσφέρει μια πλούσια, αυθεντική πηγή αφιλτράριστης ανατροφοδότησης.

Αναγνωρίζοντας τόσο τα εμπόδια κλιμάκωσης (scalability) της χειροκίνητης κωδικοποίησης, όσο και τους σημασιολογικούς περιορισμούς των συμβατικών πιθανοτικών αλγοριθμικών μοντέλων, η παρούσα προσπάθεια προτείνει ένα πολυδιάστατο πλαίσιο κειμενικής αναλυτικής, σχεδιασμένο να γεφυρώσει αυτά τα κενά παρέχοντας ακρίβεια κατανόησης και ευαισθησία ως προς τις φωνές των χρηστών. Εξετάζοντας ένα σώμα κειμένων από Google κριτικές σε ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, η συγκεκριμένη προσέγγιση υιοθετεί μια ροή εργασιών κατηγοριοποίησης μηδενικού δείγματος (Zero-Shot Classification) για θεωρητικά θεμελιωμένες θεματικές κατηγορίες. Ένα βήμα παρακάτω η προσπάθεια συνδυάζει την ανάλυση συναισθήματος μέσω του μοντέλου VADER, προκειμένου να αποτυπώσει συναισθηματικές διαστάσεις ανά θεματική κατηγορία.

Τα ευρήματα έως τώρα αναδεικνύουν μια σαφή ιεραρχία στις προτεραιότητες των χρηστών. Ενώ οι φυσικοί χώροι και οι εκδηλώσεις της κοινότητας δημιουργούν την υψηλότερη ικανοποίηση, οι ψηφιακές υποδομές και οι αλληλεπιδράσεις με το προσωπικό εντοπίζονται ως πρωταρχικές λειτουργικές προκλήσεις.
Το παρόν μεθοδολογικό πλαίσιο βασισμένο στα δεδομένα επιδιώκει να μετατρέψει το αδόμητο περιεχόμενο χρηστών σε αξιοποιήσιμη γνώση, υποστηρίζοντας τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στη λήψη δυναμικών, τεκμηριωμένων αποφάσεων που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες και τις βιωματικές εμπειρίες των χρηστών που εξυπηρετούν.

Περίληψη
Η ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και η ευρεία διάδοση εργαλείων παραγωγικής ΤΝ μεταβάλλουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αναζητούν, αξιολογούν, επεξεργάζονται και διαμοιράζονται την πληροφορία. Στο νέο αυτό περιβάλλον, οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους, όχι μόνο ως χώροι πρόσβασης και διαχείρισης πληροφοριακών πόρων, αλλά και ως θεσμοί διαμεσολάβησης, αξιολόγησης και διασφάλισης της ποιότητας της γνώσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών με τη Wikipedia, ένα από τα πλέον διαδεδομένα περιβάλλοντα ανοικτής και συνεργατικής παραγωγής και διάχυσης γνώσης. Η Wikipedia αποτελεί συχνά το πρώτο σημείο επαφής των χρηστών με ένα πληροφοριακό αντικείμενο, ενώ ταυτόχρονα το περιεχόμενό της αξιοποιείται από μηχανές αναζήτησης και σύγχρονα συστήματα ΤΝ. Η αξιοπιστία, επομένως, η τεκμηρίωση και η ποιότητα των λημμάτων αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στο σύγχρονο οικοσύστημα της πληροφορίας.
Η εισήγηση εξετάζει τον μεταβαλλόμενο ρόλο του βιβλιοθηκονόμου ως επιστήμονα της πληροφορίας και ως διαμεσολαβητή μεταξύ ανθρώπου, τεχνολογίας και τεκμηριωμένης γνώσης. Εστιάζει στη δυνατότητα των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών να συμβάλουν ενεργά στη βελτίωση και τον εμπλουτισμό της Wikipedia, αξιοποιώντας τις δεξιότητες των βιβλιοθηκονόμων στην αναζήτηση και αξιολόγηση πηγών, στην πληροφοριακή παιδεία, στην τεκμηρίωση, στην οργάνωση της γνώσης και στη διαχείριση ψηφιακών πληροφοριακών πόρων.
Παράλληλα, εξετάζονται οι νέες προκλήσεις που δημιουργεί η παραγωγική ΤΝ, όπως η πιθανότητα αναπαραγωγής ανακριβών ή μη επαρκώς τεκμηριωμένων πληροφοριών, η δυσκολία διάκρισης μεταξύ πρωτογενούς και παραγόμενου περιεχομένου και η ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια ως προς την προέλευση και την αξιοπιστία της πληροφορίας. Στο πλαίσιο αυτό, η ανθρώπινη επιστημονική κρίση και η ικανότητα αξιολόγησης των πηγών αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Μέσα από παραδείγματα διεθνών και ελληνικών δράσεων, η εισήγηση αναδεικνύει τις δυνατότητες συνεργασίας μεταξύ ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών και της κοινότητας της Wikipedia και προτείνει ένα μοντέλο ενεργούς συμμετοχής των βιβλιοθηκών στη δημιουργία, βελτίωση και τεκμηρίωση ανοικτού εκπαιδευτικού και επιστημονικού περιεχομένου. Υποστηρίζεται ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν περιορίζει τον ρόλο του βιβλιοθηκονόμου, αλλά δημιουργεί την ανάγκη για έναν ακόμη πιο ενεργό και εξειδικευμένο επαγγελματία, ικανό να συνδέει την τεχνολογική καινοτομία με την επιστημονική εγκυρότητα και την κοινωνική αξιοπιστία της γνώσης.

Η καταλογογράφηση λογοτεχνικών τεκμηρίων σε διαφορετικές γλώσσες αποτελεί ένα πεδίο στο οποίο η βιβλιοθηκονομική πρακτική συναντά τη γλωσσολογία, τη φιλολογία και τη μετάφραση. Η βιβλιογραφική περιγραφή ενός λογοτεχνικού έργου δεν αφορά μόνο την αποτύπωση των τυπικών χαρακτηριστικών του, αλλά προϋποθέτει συχνά την κατανόηση της γλώσσας, της γραφής, του λογοτεχνικού είδους, της σχέσης πρωτοτύπου και μετάφρασης, καθώς και των διαφορετικών μορφών με τις οποίες ένα όνομα ή ένας τίτλος μπορεί να εμφανίζεται στον κατάλογο.
Η εισήγηση εξετάζει ζητήματα που προκύπτουν κατά την καταλογογράφηση λογοτεχνικών τεκμηρίων σε ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά και άλλες γλώσσες, με έμφαση στη μεταγραφή και τον μεταγραμματισμό ονομάτων και τίτλων, στην καταγραφή της γλώσσας του έργου, στην αναγνώριση του πρωτότυπου τίτλου και στη σύνδεση πρωτότυπων και μεταφρασμένων εκδόσεων. Παράλληλα, διερευνάται ο ρόλος της φιλολογικής γνώσης στην ακριβή αναγνώριση και απόδοση του λογοτεχνικού περιεχομένου και των θεματικών χαρακτηριστικών ενός έργου.
Στο τελευταίο μέρος εξετάζεται η δυνατότητα αξιοποίησης εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης ως βοηθητικών εργαλείων στην καταλογογραφική διαδικασία: στην αναγνώριση γλώσσας, στη μεταγραφή ονομάτων και τίτλων, στον εντοπισμό πρωτότυπων έργων και μεταφράσεων, στην απόδοση θεματικών όρων και στην αναγνώριση του λογοτεχνικού είδους. Η εισήγηση θέτει, τέλος, το ζήτημα των ορίων της αυτοματοποίησης και της ανάγκης διατήρησης του γλωσσικού, φιλολογικού και βιβλιοθηκονομικού ελέγχου από τον επαγγελματία καταλογογράφο.

Η ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) μετασχηματίζει τις ακαδημαϊκές πρακτικές, αναδεικνύοντας την ανάγκη οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους ως πυλώνες ψηφιακού και πληροφοριακού γραμματισμού. Η παρούσα εισήγηση παρουσιάζει μια συνεργατική πρωτοβουλία της Βιβλιοθήκης του Deree, The American College of Greece, μέσα από τη σύμπραξη βιβλιοθηκονόμων, διδασκόντων και συμβούλων έρευνας. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, η βιβλιοθηκονομική οπτική και οι αρχές της πληροφοριακής παιδείας ενσωματώθηκαν στον σχεδιασμό και την υιοθέτηση πρακτικών αξιοποίησης της Τεχνητής Νοημοσύνης στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του ιδρύματος. Αποτέλεσμα της συνεργασίας αυτής ήταν η ανάπτυξη και υλοποίηση μιας σειράς εργαστηρίων που αποσκοπούν στην υπεύθυνη, ηθική και αποτελεσματική ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην έρευνα, τη μάθηση και τη διδασκαλία.
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα χωρίζεται σε δύο διακριτές ενότητες:
1. Θεμέλια και Κριτική Σκέψη: Σε αυτό το πρώτο στάδιο, οι βιβλιοθηκονόμοι καθοδηγούν τους φοιτητές στις βασικές αρχές της ΑΙ και στις τεχνικές prompting. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάπτυξη κριτικής σκέψης, αναλύοντας φαινόμενα όπως οι «παραισθήσεις» (hallucinations), η αξιοπιστία των πηγών και η προκατάληψη των αλγορίθμων, ενισχύοντας την ικανότητα των φοιτητών να αξιολογούν το παραγόμενο περιεχόμενο.
2. Εργαλεία και Εφαρμογές: Η δεύτερη ενότητα εστιάζει στην πρακτική χρήση εργαλείων ΑΙ που έχουν ήδη ενσωματωθεί στις βάσεις δεδομένων της βιβλιοθήκης, καθώς και σε εξωτερικές εφαρμογές. Αναλύονται τα ζητήματα ορθής αναφοράς (citation) πηγών που προέρχονται από ΑΙ και παρουσιάζονται οι διαφορετικές κατηγορίες εργαλείων, ανάλογα με την ερευνητική ανάγκη.
Παράλληλα, προωθείται ο εξειδικευμένος «Οδηγός ΑΙ» (AI LibGuide) της βιβλιοθήκης, που λειτουργεί ως ζωντανό αποθετήριο πόρων και στρατηγικών.
Η εισήγηση αναδεικνύει πώς η βιβλιοθήκη μπορεί να ηγηθεί της αλλαγής, μετατρέποντας τον φόβο για την ΑΙ σε ευκαιρία για βαθύτερη μάθηση και επαναπροσδιορισμό του ρόλου των βιβλιοθηκών. Θα παρουσιαστούν τα διδάγματα από τη συνεργασία αυτή, αποδεικνύοντας ότι η σύζευξη της βιβλιοθηκονομικής εξειδίκευσης με την ακαδημαϊκή διδασκαλία είναι το «κλειδί» για να προετοιμάσουμε μια γενιά φοιτητών ικανή να πλοηγηθεί με ασφάλεια και ηθική στο μέλλον της τεχνολογίας.

Το εργαστήριο απευθύνεται σε βιβλιοθηκονόμους ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών που επιθυμούν να κατανοήσουν τη διασύνδεση μεγάλων γλωσσικών μοντέλων με μηχανές αναζήτησης επιστημονικής βιβλιογραφίας που αξιοποιούν τεχνολογίες Τεχνητής Νοημοσύνης. Συγκεκριμένα, θα συζητήσουμε για το πώς το ChatGPT συνδέεται με το Consensus (https://consensus.app/) μέσω του πρωτοκόλλου Model Context Protocol ως παράδειγμα μιας τέτοιας εφαρμογής. Θα διερευνήσουμε πώς και πού γίνεται η αναζήτηση και θα εξετάσουμε μέσα από παραδείγματα αναζήτησης και συζήτησης με την Τεχνητή Νοημοσύνη πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη αξιοποιεί και παρουσιάζει την επιστημονική βιβλιογραφία. Στο τέλος του εργαστηρίου οι βιβλιοθηκονόμοι θα έχουν κατανοήσει πώς λειτουργεί στην πράξη η διασύνδεση του ChatGPT με το Consensus μέσω MCP και πώς μπορούν να το χρησιμοποιήσουν οι ερευνητές και οι ερευνήτριες ενός Πανεπιστημίου. Σκοπός είναι αφενός να έρθουμε σε επαφή με σύγχρονα ερευνητικά εργαλεία, αφετέρου να τα αξιολογήσουμε κριτικά ώστε να υποστηρίζουμε τους χρήστες και τις χρήστριες μας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Μέσα από το εργαστήριο θα τεθούν προβληματισμοί ως προς τις νέες δεξιότητες που ενδεχομένως απαιτούνται από τους/τις επαγγελματίες πληροφόρησης, αλλά και ως προς την αξιοπιστία των εργαλείων αυτών. Καθώς οι εξελίξεις είναι ραγδαίες στην ανάπτυξη εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης και οι φοιτητές/ φοιτήτριες χρησιμοποιούν τέτοιου είδους τεχνολογία για εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς σκοπούς, θα θέσουμε ερωτήματα ως προς το ρόλο που καλείται να διαδραματίσει ο/η βιβλιοθηκονόμος σήμερα, αλλά και για το μέλλον των σεμιναρίων πληροφοριακής παιδείας ζητώντας τη συμμετοχή του κοινού του εργαστηρίου.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός και η ταχεία ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης στις υπηρεσίες πληροφόρησης δημιουργούν νέες δυνατότητες, αλλά και σημαντικές προκλήσεις για τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες. Η παρούσα εργασία προσεγγίζει τη βιβλιοθήκη ως ένα ανοικτό και ανθρωποκεντρικό οικοσύστημα γνώσης, στο οποίο το φυσικό και ψηφιακό τεκμήριο, τα δεδομένα, οι ευφυείς τεχνολογίες και η ανθρώπινη εμπειρία συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν.

Μέσα από μια διεπιστημονική οπτική που συνδέει τη βιβλιοθηκονομία, τη μουσειολογία, τη συντήρηση έργων τέχνης και τεκμηρίων και την εκπαίδευση στη γραφή Braille, διερευνάται η δυνατότητα μετάβασης από την απλή ψηφιακή πρόσβαση σε ένα μοντέλο πολυαισθητηριακής και συμπεριληπτικής πρόσβασης στη γνώση. Εξετάζονται εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης που μπορούν να υποστηρίξουν την περιγραφή και σημασιολογική ανάδειξη συλλογών, τη μετατροπή περιεχομένου σε εναλλακτικές προσβάσιμες μορφές, την εξατομίκευση της αναζήτησης και τη δημιουργία νέων τρόπων αλληλεπίδρασης με επιστημονικά, πολιτιστικά και ιστορικά τεκμήρια.

Παράλληλα, επισημαίνεται ότι η τεχνολογική καινοτομία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ανθρώπινη εποπτεία, την κριτική σκέψη, την πληροφοριακή παιδεία και την ευθύνη για τη διατήρηση της αυθεντικότητας και της υλικής υπόστασης του πρωτογενούς τεκμηρίου. Η εμπειρία του βιβλιοθηκονόμου, του μουσειολόγου, του συντηρητή και του εκπαιδευτή προσβασιμότητας αποκτά, επομένως, ανανεωμένο ρόλο μέσα σε περιβάλλοντα υποστηριζόμενα από ΤΝ.

Η εργασία υποστηρίζει ότι η ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη του μέλλοντος δεν χρειάζεται απλώς περισσότερη τεχνητή νοημοσύνη, αλλά μια συνειδητή σύνθεση ανθρώπινης νοημοσύνης, τεχνολογίας, προσβασιμότητας και φροντίδας του τεκμηρίου, ώστε η γνώση να γίνεται ουσιαστικά ανοικτή και προσβάσιμη σε όλους.

Η προσβασιμότητα αποτελεί πλέον κρίσιμο στοιχείο του ψηφιακού μετασχηματισμού στην ανώτατη εκπαίδευση, καθώς τα πανεπιστήμια εξαρτώνται ολοένα και περισσότερο από διασυνδεδεμένες ψηφιακές υπηρεσίες, ακαδημαϊκά πληροφοριακά συστήματα και σύγχρονα και ασύγχρονα περιβάλλοντα ηλεκτρονικής μάθησης. Ωστόσο, πολλά πανεπιστημιακά συστήματα εξακολουθούν να παρουσιάζουν εμπόδια προσβασιμότητας που επηρεάζουν χρήστες με διαφορετικές ανάγκες και ικανότητες, περιορίζοντας την ισότιμη συμμετοχή και πρόσβαση στην πληροφορία και τις υπηρεσίες. Η παρούσα εργασία διερευνά τις βασικές προκλήσεις προσβασιμότητας που εντοπίζονται στα ψηφιακά περιβάλλοντα των πανεπιστημίων και εξετάζει πρακτικές συμπεριληπτικού σχεδιασμού που μπορούν να υποστηρίξουν την ανάπτυξη προσβάσιμων ψηφιακών πανεπιστημίων. Η μελέτη εστιάζει σε ζητήματα που αφορούν την πολυπλοκότητα των διεπαφών, την πλοήγηση, τη δομή και οργάνωση του περιεχομένου, τα πολυγλωσσικά περιβάλλοντα και τη συμβατότητα με υποστηρικτικές τεχνολογίες σε ακαδημαϊκά συστήματα, όπως πλατφόρμες διαχείρισης μάθησης, ιδρυματικά αποθετήρια, υπηρεσίες βιβλιοθηκών και διοικητικές εφαρμογές. Η ανάλυση βασίζεται σε πρότυπα και κατευθυντήριες οδηγίες προσβασιμότητας, συμπεριλαμβανομένων των Οδηγιών για την Προσβασιμότητα του Περιεχομένου του Ιστού (Web Content Accessibility Guidelines - WCAG), καθώς και στις αρχές του σχεδιασμού με γνώμονα την προσβασιμότητα και του ανθρωποκεντρικού σχεδιασμού. Παράλληλα, παρουσιάζονται θεσμικές και πρακτικές διαπιστώσεις από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, αναδεικνύοντας τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες που συνδέονται με την ενσωμάτωση της προσβασιμότητας στις υφιστάμενες ψηφιακές υποδομές του ιδρύματος. Μέσα από μια διερευνητική προσέγγιση βασισμένη στην πρακτική εμπειρία, η μελέτη υπογραμμίζει τη σημασία της ενσωμάτωσης της προσβασιμότητας στον σχεδιασμό, την ανάπτυξη και τη συνεχή αξιολόγηση των ακαδημαϊκών ψηφιακών οικοσυστημάτων. Τα ευρήματα συμβάλλουν στη συζήτηση για τον συμπεριληπτικό ψηφιακό μετασχηματισμό της ανώτατης εκπαίδευσης και προτείνουν πρακτικές κατευθύνσεις για τη βελτίωση της προσβασιμότητας, της χρηστικότητας και της εμπειρίας χρήστη στις ψηφιακές υπηρεσίες των πανεπιστημίων.

Η ισότιμη πρόσβαση Κωφών και βαρήκοων φοιτητών/τριών στις υπηρεσίες των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών παραμένει σχεδόν αδιερεύνητο πεδίο στην ελληνική πραγματικότητα. Διεθνείς οργανισμοί, όπως η American Library Association (ALA), έχουν διατυπώσει συγκεκριμένες συστάσεις καλής πρακτικής-εκπαίδευση προσωπικού σε τεχνολογίες απομακρυσμένης επικοινωνίας, διάθεση διερμηνέων για δημόσιες εκδηλώσεις κατόπιν αιτήματος, προσβάσιμο ενημερωτικό υλικό-χωρίς ωστόσο να εντοπίζεται αντίστοιχη εφαρμογή σε ελληνική ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη.
Η παρούσα εισήγηση παρουσιάζει τη Μονάδα Ισότιμης Πρόσβασης του ΠΑΔΑ, στο πλαίσιο της οποίας λειτουργεί υπηρεσία διερμηνείας/τηλεδιερμηνείας Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας με δύο πιστοποιημένες διερμηνείς, και διατυπώνει ένα αρχικό, ρεαλιστικό πλάνο σύνδεσής της με τις υπηρεσίες της Βιβλιοθήκης. Αξιοποιώντας το πλαίσιο της ALA ως σημείο αναφοράς, η εισήγηση αντιστοιχίζει συστάσεις καλής πρακτικής με βασικές λειτουργίες της Βιβλιοθήκης, εκπαίδευση χρηστών και εξυπηρέτηση αναφοράς, και προτείνει συγκεκριμένα, κλιμακούμενα πρώτα βήματα, λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς ανθρώπινου δυναμικού.
Στόχος της εισήγησης δεν είναι η παρουσίαση υφιστάμενης πρακτικής, αλλά η κατάθεση ενός σχεδίου προς συζήτηση: πρόσκληση για διάλογο ανάμεσα σε μονάδες ισότιμης πρόσβασης και ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, ώστε η απουσία προηγούμενου παραδείγματος να αποτελέσει αφετηρία για τη διαμόρφωση ενός πρώτου ελληνικού μοντέλου προσβάσιμης ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης.

Οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες είναι ένα σημαντικό και κρίσιμο κομμάτι της ακαδημαϊκής ζωής, λειτουργώντας ως ουσιαστικοί δημοκρατικοί χώροι και φορείς παροχής πρόσβασης στη γνώση, την πληροφορία και την έρευνα, τόσο στο εκπαιδευτικό προσωπικό, τους φοιτητές και τις φοιτήτριες, αλλά και στο ευρύτερο κοινό. Τα τελευταία χρόνια πολιτικές, κοινωνικές και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες έχουν διαμορφώσει και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση σύγχρονες συνθήκες συμπερίληψης και προσβασιμότητας, με αποτέλεσμα να έχει αυξηθεί ο αριθμός των ατόμων με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στα πανεπιστημιακά ιδρύματα. Σε αυτόν τον αυξανόμενο αριθμό συμπεριλαμβάνονται και κωφά και βαρήκοα άτομα.
Στην παρούσα παρουσίαση θα επιδιωχθεί ο εντοπισμός των δυσκολιών και η περιγραφή των εμποδίων που αντιμετωπίζουν τα κωφά/ βαρήκοα άτομα στις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες. Θα αναζητηθούν καλές πρακτικές και παραδείγματα από βιβλιοθήκες του εξωτερικού που μπορούν να εφαρμοστούν στην ελληνική πραγματικότητα, αλλά και από διάφορους τομείς της κοινωνικής ζωής. Στη συνέχεια θα γίνει περιγραφή των πρωτοβουλιών, των δράσεων και των εργαλείων που μπορούν να αξιοποιηθούν για την άρση των εμποδίων και τη δημιουργία συνθηκών ισότιμης πρόσβασης και συμμετοχής στις συλλογές και τις δραστηριότητες των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών. Επίσης, θα γίνει αναφορά στην ψηφιακή συμπερίληψη, αλλά και στη δημιουργία ασφαλών χώρων (φυσικών και ψηφιακών) κοινωνικοποίησης και διαλόγου για τα κωφά και βαρήκοα άτομα. Τέλος, θα αναδειχθεί η αναγκαιότητα συνεργασίας με τα κωφά άτομα για τη σε βάθος διερεύνηση της ουσιαστικής προσβασιμότητας και συμπερίληψης τους στις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες.

Βαλεντίνη Καμπατζά, Η συνεργασία Τεχνητής και Ανθρώπινης Νοημοσύνης με σκοπό τη δημιουργία βιώσιμων βιβλιοθηκών
(Αναπλ. Καθηγήτρια «Ελληνικής-Γαλλικής Λογοτεχνίας» στο ΔΙ.ΠΑ.Ε. και λογοτέχνιδα, Θεσσαλονίκη – vkambatza@gmail.com)

Περίληψη – Η παρούσα μελέτη συνιστά μια θεωρητική και ιστορική ανασκόπηση της εξέλιξης των Βιβλιοθηκών και του ρόλου των βιβλιοθηκονόμων στο πλαίσιο δημιουργίας βιώσιμων βιβλιοθηκών, διαμέσου της Τ.Ν. και της Ανθρώπινης Νοημοσύνης, προσφέροντας στο κοινό μία ενδιαφέρουσα πολιτιστική και εικαστική εμπειρία (Edwards, 2020: Frick, 2021).
Η σύγχρονη εποχή κατακλύζεται από ευφυή τεχνολογικά επιτεύγματα – θεωρούμενα άλλοτε ως απλά δημιουργήματα αχαλίνωτης φουτουριστικής μυθοπλασίας συγγραφέων έργων επιστημονικής φαντασίας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη γίνεται πλέον αποδεκτή σε όλους τους τομείς ως ένας ιδιαίτερα σημαντικός αρωγός του ανθρώπου (Barsha, Munshi, Duggal, Green, Panda, Chakravarty, 2023: Zhang and Dahu, 2019).
Οι βιβλιοθήκες ανήκουν στους παραδοσιακούς πόλους ανάδειξης του πολιτισμού και διάχυσης της γνώσης στο κοινό, χωρίς περιορισμούς (φυλετικούς, ηλικιακούς, κοινωνικοοικονομικούς, πολιτισμικούς κ.ά.). Η εξέλιξή τους (από απλούς χώρους φύλαξης τεκμηρίων και αρχείων σε ζωντανούς, βιώσιμους πολιτισμικούς οργανισμούς και σε φορείς ασφαλούς, σφαιρικής γνώσης σε μία διαδικασία διά βίου μάθησης – με έντονη κοινωνική-εξωστρεφή δραστηριότητα) οδήγησε στην αγαστή συνεργασία Τεχνητής και Ανθρώπινης Νοημοσύνης με απώτερο σκοπό τη δημιουργία βιώσιμων βιβλιοθηκών. Η υιοθέτηση της Τ.Ν. από αυτές συμβάλλει στην εξοικονόμηση πολύτιμου χρόνου των βιβλιοθηκονόμων, αφού οι μηχανές αναλαμβάνουν διαδικασίες όπως είναι: η αυτοματοποιημένη καταλογογράφηση, η ταξινόμηση, η ψηφιοποίηση σπάνιων και παλαιών αρχείων, η ανάλυση πληθώρας δεδομένων, ο εντοπισμός τοπωνυμίων ή γεωγραφικών αναφορών σε κείμενα. Ακόμη, παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες και εξατομικευμένες προτάσεις βιβλίων στους αναγνώστες, καθώς και αναβαθμισμένη πλοήγηση σε πηγές και λεπτομερή περιήγηση στους χώρους των βιβλιοθηκών (Johnson, 2018). Επομένως, η Τ.Ν. διατηρεί έναν τυποποιημένο, συνδρομητικό ρόλο (Esmaeili, Gallagher, Springer & Matson, 2021: Jacknis, 2017).
Από την πλευρά τους, οι σύγχρονοι βιβλιοθηκονόμοι αξιοποιούν τις υπηρεσίες της Τ.Ν. με τρόπο εποικοδομητικό, προβαίνοντας σε στρατηγικό σχεδιασμό και σε καθοδήγηση των αναγνωστών στην αναζήτηση στοχευμένων, έγκυρων πληροφοριών, διερευνώντας παράλληλα τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις αυτής της διαδικασίας και αναλαμβάνοντας πρωτοβουλίες σε αποφάσεις που απαιτούν ανθρώπινη κρίση και ενσυναίσθηση.

Λέξεις-Κλειδιά – (Βιβλιοθήκες, Τεχνητή Νοημοσύνη, Ανθρώπινη Νοημοσύνη, Πολιτισμός, Τέχνες)

Βιβλιογραφία
Barsha, Munshi, Duggal, Green, B. P., Panda, Chakravarty, New York Public Library, Subaveerapandiyan, Gürsen, & Ogwo (2023). Artificial intelligence-enabled virtual assistants: a systematic review on redefining user engagement in libraries. In AI In Libraries [Journal-article].
https://conferences.klisc.or.ke/event/5/contributions/27/attachments/11/16/%5BPresentation%5D%20KIC2024%20-%20Rutere.pdf
Esmaeili, A., Gallagher, J. C., Springer, J. A., & Matson, E. T. (2021). HAMLET: a hierarchical agent-based machine learning platform. ACM Transactions on Autonomous and Adaptive Systems, 16 (3–4), 1–46. https://doi.org/10.1145/3530191
Hamet, P. and Tremblay, J. (2017). “Artificial Intelligence in Medicine”, Metabolism 69, no.3: 36-40.
Jacknis, N. (2017). “The AI- enhanced library”, Medium, https://medium.com/@NormanJacknis/the-ai-enhanced-library-a34d96fffdfe (πρόσβαση 01/09/2024).
Johnson, B. (2018). “Libraries in the age of artificial intelligence”, Information Today. http://www.infotoday.com/cilmag/jan18/Johnson--Libraries-in-the-Age-of-Artificial-Intelligence.shtml (πρόσβαση 01/09/2024).
McCarthy, J., Minsky, M. L., Rochester, N. and Shannon, C. E. (2006). “A proposal for the Dartmouth summer research project on artificial intelligence, august 31, 1955”, AI Magazine 27, no. 4: 12.
Πολυχρονόπουλος, Β. (επιμ.), (2024). Άρθρο με τίτλο «Η τεχνητή νοημοσύνη στις βιβλιοθήκες», ΜΟΔΙΠ: Ιωάννινα.
Zhang, X. and Dahu, W. (2019). “Application of artificial intelligence algorithms in image processing”, Journal of Visual Communication and Image Representation 61: 42-49.

Η Βιβλιοθήκη της Σχολής Θετικών Επιστημών και το Μουσείο Ιστορίας του ΕΚΠΑ σχεδίασαν και υλοποίησαν τον 9ο Μαθητικό Διαγωνισμό «Τα εκθέματα του μουσείου μέσα από τα μάτια των μαθητών» με θέμα «Είναι τα μαθηματικά παντού;». Η δράση αξιοποίησε τις συλλογές, τα εκθέματα και το εκπαιδευτικό υλικό των δύο φορέων, προσφέροντας στους μαθητές την ευκαιρία να προσεγγίσουν τα μαθηματικά μέσα από τη σύνδεσή τους με την ιστορία, την τέχνη, τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωή.
Μέσα από ξεναγήσεις, βιωματικές δραστηριότητες και καθοδηγούμενη διερεύνηση, οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με σπάνια τεκμήρια, γεωμετρικά στερεά και ιστορικά αντικείμενα, τα οποία αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για τη δημιουργία πρωτότυπων έργων. Οι συμμετέχοντες ανέπτυξαν χειροτεχνήματα, γεωμετρικές κατασκευές, κόμικ, βίντεο και άλλες δημιουργικές εργασίες, μετασχηματίζοντας αφηρημένες μαθηματικές έννοιες σε απτές εμπειρίες μάθησης.
Βασική αρχή της δράσης ήταν ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορούσε να αξιοποιηθεί μόνο ως εργαλείο υποστήριξης για την αναζήτηση πληροφοριών, τη διερεύνηση θεμάτων και την ανάπτυξη ιδεών. Η δημιουργική σύλληψη, η κριτική αξιολόγηση των πηγών, η λήψη αποφάσεων και η τελική υλοποίηση των έργων παρέμειναν ευθύνη των μαθητών. Η προσέγγιση αυτή ενίσχυσε τόσο τη δημιουργικότητα όσο και την κριτική χρήση των ψηφιακών εργαλείων.
Η ανακοίνωση παρουσιάζει τον σχεδιασμό και τα αποτελέσματα της δράσης, αναδεικνύοντας τον ρόλο της ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης ως χώρου έμπνευσης, δημιουργίας και καλλιέργειας της ανθρώπινης νοημοσύνης στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Τα τελευταία χρόνια, οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες διευρύνουν τον ρόλο τους, αναπτύσσοντας ένα ευρύ φάσμα νέων υπηρεσιών που ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της ακαδημαϊκής κοινότητας, με ιδιαίτερη έμφαση στην αποτελεσματικότερη υποστήριξη των φοιτητών και στην ενίσχυση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Παράλληλα, το συνεχώς εξελισσόμενο πληροφοριακό και τεχνολογικό περιβάλλον μεταβάλλει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο οι φοιτητές προσεγγίζουν την πληροφορία αλλά και το πώς αντιλαμβάνονται την υποστήριξη που μπορούν να λάβουν από τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες.
Η παρούσα εργασία διερευνά τις ανάγκες των φοιτητών για υποστήριξης από τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, όπως αυτές αναδύονται κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής τους πορείας. Για τον σκοπό αυτό διενεργήθηκε ποιοτική έρευνα, μέσω ημιδομημένων συνεντεύξεων, με τη συμμετοχή επτά φοιτητών μεταπτυχιακού και διδακτορικού επιπέδου σπουδών. Ακολούθησε θεματική ανάλυση των δεδομένων.
Από την ανάλυση προέκυψαν τέσσερα θέματα αντίστοιχα με τις διαστάσεις της υποστήριξης που αναζητούν οι συμμετέχοντες. Συγκεκριμένα αναδεικνύεται α) η ανάγκη ανάπτυξης πληροφοριακών και ερευνητικών δεξιοτήτων, β) η ανάγκη για πιο εξατομικευμένη και συνεργατική υποστήριξη σε ζητήματα που αφορούν την ακαδημαϊκή και ερευνητική διαδικασία, γ) η σημασία της βιβλιοθήκης ως φυσικός αλλά και ως ψηφιακός χώρος μάθησης, συνεργασίας και ακαδημαϊκής αλληλεπίδρασης και δ) η σημασία της Τεχνητής Νοημοσύνης και η ανάγκη καλλιέργειας νέων δεξιοτήτων πληροφοριακής παιδείας και ακαδημαϊκής ακεραιότητας όσον αφορά τη χρήση της. Οι ανάγκες των συμμετεχόντων καταλήγουν στην ευρύτερη ανάγκη για υποστήριξη σε όλη την ακαδημαϊκή τους πορεία, από την αναζήτηση και αξιολόγηση της πληροφορίας, μέχρι την έρευνα και την ακαδημαϊκή γραφή, την ανταλλαγή επιστημονικών απόψεων αλλά και την υπεύθυνη αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Συνδέοντας τα παραπάνω ευρήματα, προτείνεται ως προοπτική η ανάπτυξη υπηρεσιών στο πλαίσιο ενός μοντέλου Academic Hub, όπου τα παραπάνω στοιχεία μπορούν να συνδέονται και να λειτουργούν συμπληρωματικά, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο και πιο ολοκληρωμένο οικοσύστημα υποστήριξης.

Η παρούσα ανακοίνωση προτείνει ένα συμμετοχικό μοντέλο πληροφοριακής και πολιτιστικής παιδείας που συνδέει τρεις διαφορετικούς χώρους παραγωγής και διακίνησης της γνώσης: τη βιβλιοθήκη, το Μουσικό Σχολείο και μια μεγάλη ψηφιακή κοινότητα αφιερωμένη στον Νίκο Καββαδία. Αφετηρία αποτελεί η διαπίστωση ότι η πρόσληψη ενός λογοτεχνικού και μουσικού έργου διαμορφώνεται σήμερα ταυτόχρονα μέσα από έντυπες και αρχειακές πηγές, ψηφιακές συλλογές, μελοποιήσεις και περιεχόμενο κοινωνικών δικτύων, όπου η τεκμηριωμένη πληροφορία συχνά συνυπάρχει με ατεκμηρίωτες ή ανακριβείς αναπαραγωγές.
Ως μελέτη περίπτωσης επιλέγεται ο Νίκος Καββαδίας και μια δημόσια διαδικτυακή κοινότητα περίπου 55.000 μελών αφιερωμένη στο έργο και την πρόσληψή του. Το προτεινόμενο εκπαιδευτικό σχέδιο οργανώνεται γύρω από την αναζήτηση, αξιολόγηση και διασταύρωση πηγών, την αναγνώριση της προέλευσης και της αυθεντικότητας τεκμηρίων, την κατανόηση βασικών ζητημάτων μεταδεδομένων και πνευματικών δικαιωμάτων και τη σύγκριση ποιητικών κειμένων με τις μελοποιήσεις και τις δισκογραφικές τους αποτυπώσεις. Παράλληλα, προβλέπεται εθελοντική και διαφανής συμμετοχή της ψηφιακής κοινότητας μέσα από την υπόδειξη τεκμηρίων και ερωτημάτων προς διερεύνηση, χωρίς αξιοποίηση προσωπικών δεδομένων ή περιεχομένου χωρίς συναίνεση.
Στόχος είναι η δημιουργία ενός μικρού, επιμελημένου ψηφιακού σώματος τεκμηρίων και η διερεύνηση της δυνατότητας της βιβλιοθήκης να λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στην οργανωμένη γνώση, τη σχολική μάθηση και τη συμμετοχική πολιτιστική μνήμη. Το μοντέλο επιδιώκει να αναδείξει έναν διευρυμένο παιδαγωγικό ρόλο των βιβλιοθηκών στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης

Οι βιβλιοθήκες αποτελούν σύγχρονους θεσμούς πληροφόρησης, μάθησης, πολιτισμού και κοινωνικής συμμετοχής. Η λειτουργία τους δεν περιορίζεται πλέον στη συλλογή, οργάνωση και διάθεση πληροφοριακών πόρων, αλλά επεκτείνεται στην ανάπτυξη υπηρεσιών, προγραμμάτων και δράσεων που ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες εκπαιδευτικές, πληροφοριακές και κοινωνικές ανάγκες των κοινοτήτων. Στο σύγχρονο πληροφοριακό περιβάλλον, η βιβλιοθήκη λειτουργεί ως χώρος πρόσβασης στη γνώση, ανάπτυξης δεξιοτήτων γραμματισμού, δημιουργικής μάθησης και διαμεσολάβησης της πληροφορίας (Walter, 2020, Benson et al., 2019, IFLA, 2013, IFLA, 2022).
Παράλληλα, η σύγχρονη ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη διευρύνει σταδιακά την αποστολή της προς την κοινωνία, αναπτύσσοντας δράσεις εξωστρέφειας, συνεργασίες και υπηρεσίες που υπερβαίνουν τα στενά όρια της παραδοσιακής ακαδημαϊκής κοινότητας. Υπό αυτή την οπτική, η βιβλιοθήκη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα της επιστημονικής γνώσης με την κοινωνική και εκπαιδευτική πραγματικότητα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, επομένως, η ανάπτυξη υπηρεσιών και οργανωμένων προγραμμάτων που απευθύνονται σε παιδιά και εκπαιδευτικούς μέσα στο ακαδημαϊκό περιβάλλον.
Παρότι οι εκπαιδευτικές δράσεις για παιδιά αποτελούν διαχρονικά βασικό πεδίο δραστηριότητας των δημόσιων βιβλιοθηκών, η οργανωμένη ανάπτυξη αντίστοιχων υπηρεσιών στις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες παραμένει συγκριτικά περιορισμένη. Ωστόσο, διεθνείς πρακτικές καταδεικνύουν ότι η ανάπτυξη τέτοιων δράσεων και προγραμμάτων από ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες συμβάλλουν στην ενίσχυση της κοινωνικής τους εξωστρέφειας, στη σύνδεσή τους με την τοπική κοινότητα δημιουργώντας νέες δυνατότητες συνεργασίας με εκπαιδευτικούς, κοινοτικούς οργανισμούς και φορείς του πανεπιστημίου (Schneider, 2003, Dougherty, 2024).
Η ανάπτυξη τέτοιων υπηρεσιών συνδέεται άμεσα με τη σημασία της πρώιμης επαφής των παιδιών με το βιβλίο και την ανάγνωση (Yong-Sook et al., 2015 Maricic & Stakic, 2017 Pulimeno et al., 2020 Azamovich, 2021).Η συστηματική ανάγνωση και η ακρόαση ιστοριών συμβάλλουν στην ανάπτυξη της γλώσσας, των αναγνωστικών δεξιοτήτων και του γραμματισμού, ενώ η πρόσβαση σε ποικιλία βιβλίων και η δυνατότητα επιλογής αναγνωσμάτων ενισχύουν την αναγνωστική εμπλοκή και τη διαμόρφωση θετικής στάσης απέναντι στο βιβλίο (Allington, 2006 Krashen, 2004 Ross, McKechnie, & Rothbauer, 2016 Shin, 2004). Παράλληλα, η πρώιμη συμμετοχή σε δραστηριότητες γραμματισμού, η αφήγηση ιστοριών και η επαφή με τη βιβλιοθήκη συνδέονται με θετικές προϋποθέσεις για τη σχολική ετοιμότητα και τη μετέπειτα ανάπτυξη δεξιοτήτων γραμματισμού (Jordan, Snow, & Porche, 2000 National Center for Education Statistics, 1998).
Στο πλαίσιο αυτό λειτουργεί από το 2018, το Παιδικό Τμήμα της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κύπρου, στο Κέντρο Πληροφόρησης – Βιβλιοθήκη «Στέλιος Ιωάννου» και απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας από 0 έως 12 ετών. Η λειτουργία του Παιδικού Τμήματος βασίζεται στην ανάπτυξη ενός οργανωμένου ακαδημαϊκού και επιστημονικού προγράμματος για την παιδική ηλικία, με κεντρικούς άξονες το βιβλίο, την ανάγνωση, τη μάθηση, τη δημιουργικότητα και την επαφή με τη γνώση. Βασική επιδίωξη είναι η δημιουργία μιας συνεχούς αναγνωστικής και μαθησιακής διαδρομής, η οποία ξεκινά από τη βρεφική ηλικία και συνεχίζεται κατά την προσχολική και σχολική περίοδο. Λειτουργούν και υλοποιούνται καινοτόμα και επιστημονικά τεκμηριωμένα προγράμματα για βρέφη, νήπια και παιδιά σχολικής ηλικίας, τα οποία σχεδιάζονται με βάση τα ιδιαίτερα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά και τις εκπαιδευτικές ανάγκες κάθε ηλικιακής ομάδας.
Παράλληλα, το Παιδικό Τμήμα αναπτύσσει δράσεις που απευθύνονται σε γονείς, εκπαιδευτικούς και βιβλιοθηκονόμους. Μέσα από σεμινάρια, επιμορφωτικές συναντήσεις και εκπαιδευτικές δράσεις, παρέχεται ενημέρωση σχετικά με τη σημασία της πρώιμης επαφής με το βιβλίο, την καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας, την παιδική λογοτεχνία και την αξιοποίηση της ανάγνωσης ως εργαλείου μάθησης και ανάπτυξης. Με τον τρόπο αυτό, η βιβλιοθήκη λειτουργεί όχι μόνο ως χώρος παροχής υπηρεσιών προς τα παιδιά, αλλά και ως χώρος υποστήριξης του ευρύτερου οικοσυστήματος της παιδικής ανάγνωσης. Παράλληλα με τις εκπαιδευτικές δράσεις, το Παιδικό Τμήμα αναπτύσσει ερευνητική διάσταση, αξιοποιώντας το γεγονός ότι λειτουργεί μέσα σε ένα πανεπιστημιακό περιβάλλον. Η παρουσία ακαδημαϊκών, ερευνητών και φοιτητών δημιουργεί δυνατότητες συνεργασίας και ανάπτυξης δράσεων που συνδέονται με την παιδική λογοτεχνία, τη φιλαναγνωσία, τον γραμματισμό, τη μάθηση και τη σχέση του παιδιού με το βιβλίο και τη βιβλιοθήκη.
Η λειτουργία του Παιδικού Τμήματος συνδέεται, παράλληλα, με τη γενικότερη κοινωνική αποστολή των βιβλιοθηκών και τη συμβολή τους στην επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης. Η πρόσβαση στη γνώση, στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό, η δημιουργία ευκαιριών μάθησης και η ενίσχυση της συμμετοχής και της συμπερίληψης αποτελούν διαστάσεις που εντάσσονται στη σύγχρονη αποστολή των βιβλιοθηκών (IFLA, 2024).
Η παρούσα εισήγηση έχει ως σκοπό να παρουσιάσει το ακαδημαϊκό και επιστημονικό πρόγραμμα του Παιδικού Τμήματος της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κύπρου, από τη βρεφική έως και τη σχολική ηλικία, και να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδικό τμήμα ενταγμένο σε ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη μπορεί να λειτουργήσει ως οργανωμένος χώρος εκπαίδευσης, έρευνας, κοινωνικής συμμετοχής και πολιτισμού.
Ειδικότερα, παρουσιάζονται οι δράσεις και οι υπηρεσίες που αναπτύσσονται για τις διαφορετικές ηλικιακές ομάδες, οι δράσεις φιλαναγνωσίας και πρώιμης ανάγνωσης, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, οι επισκέψεις σχολείων και νηπιαγωγείων, οι επιμορφωτικές δράσεις για γονείς και εκπαιδευτικούς, καθώς και οι ερευνητικές και συνεργατικές πρωτοβουλίες που αναπτύσσονται στο πλαίσιο του Πανεπιστημίου Κύπρου.
Η εισήγηση επιχειρεί, συνεπώς, να παρουσιάσει την εφαρμογή στην πράξη ενός οργανωμένου παιδικού προγράμματος μέσα σε ακαδημαϊκό περιβάλλον και να αναδείξει τις δυνατότητες που δημιουργούνται όταν η παιδική βιβλιοθήκη συνδέεται άμεσα με την πανεπιστημιακή γνώση, την έρευνα και την κοινωνική αποστολή του ακαδημαϊκού ιδρύματος.
Η λειτουργία του Παιδικού Τμήματος της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κύπρου αποτελεί μια έμπρακτη διεύρυνση του ρόλου της ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης. Μέσα από ένα οργανωμένο πρόγραμμα που καλύπτει την ηλικιακή περίοδο από τη βρεφική έως τη σχολική ηλικία, η βιβλιοθήκη δημιουργεί μια συνεχή διαδρομή επαφής των παιδιών με το βιβλίο, την ανάγνωση, τη γνώση και τον πολιτισμό.
Η ιδιαίτερη αξία του εγχειρήματος έγκειται στο γεγονός ότι οι δράσεις υλοποιούνται μέσα σε ένα πανεπιστημιακό περιβάλλον. Το Παιδικό Τμήμα λειτουργεί ως σημείο συνάντησης παιδιών, οικογενειών, εκπαιδευτικών, βιβλιοθηκονόμων, φοιτητών, ακαδημαϊκών και ερευνητών και δημιουργεί έναν σταθερό δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο και την κοινωνία.
Με αυτή την έννοια, το Παιδικό Τμήμα της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κύπρου δεν αποτελεί απλώς μια υπηρεσία για παιδιά. Αποτελεί έναν οργανωμένο κόμβο εκπαίδευσης, φιλαναγνωσίας, έρευνας, κοινωνικής προσφοράς και πολιτισμού, μέσα από τον οποίο η ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη διευρύνει έμπρακτα την αποστολή της και επενδύει στην καλλιέργεια της σχέσης των παιδιών με το βιβλίο και τη γνώση από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους.

Η κινητικότητα προσωπικού (Erasmus+ Staff Weeks) αποτελεί καθιερωμένο εργαλείο διεθνοποίησης, ένα πεδίο που έχει εξελιχθεί τις τελευταίες δεκαετίες από περιθωριακή δραστηριότητα σε κεντρικό άξονα πολιτικής (de Wit & Altbach, 2021). Ωστόσο, πρόσφατη εμπειρική έρευνα δείχνει ότι η ίδια η συμμετοχή σπάνια μεταφράζεται σε διαρκή θεσμική αλλαγή, παραμένοντας συχνά μεμονωμένη εμπειρία χωρίς συστηματική συνέχεια (ACA, 2024). Η παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζει μια αναστοχαστική μελέτη περίπτωσης (αναλυτική αυτοεθνογραφία· Anderson, 2006· Ellis, Adams & Bochner, 2011) που εξάγει και προτείνει το Πλαίσιο Θεσμοποίησης Κινητικότητας σε Δίκτυο (ΘΚΔ) — ένα τριμερές, μεταβιβάσιμο μοντέλο, μέσα από την προσωπική διαδρομή της συγγράφουσας στη συμμαχία CIVIS (2022-2026).
Αντλώντας από τη βιβλιογραφία grassroots ηγεσίας (ηγεσίας εκ των κάτω) και κατανεμημένης ηγεσίας — distributed leadership (Kezar & Lester, 2011· Lester & Kezar, 2012· Spillane, 2006) — και τις κοινότητες πρακτικής (Lave & Wenger, 1991· Wenger, 1998), το πλαίσιο εντοπίζει τρία στάδια: (α) Συνέχεια — θεσμοθέτηση τακτής επικοινωνίας αμέσως μετά την πρώτη επαφή· (β) Διεύρυνση, εξωτερική και εσωτερική, με αναγνώριση ότι η εσωτερική διεύρυνση βασίζεται σε εθελοντική δέσμευση και όχι σε καθολική συμμετοχή, με αναμενόμενη ανομοιόμορφη ανταπόκριση (Casey, 2015)· και (γ) Ενεργοποίηση — κινητοποίηση της θεσμικής ιεραρχίας στη σωστή στιγμή, με ανεστραμμένη χρήση του μοντέλου Kotter (1996). Το πλαίσιο επαληθεύεται ως ενεργό και αναπαραγόμενο, ευθυγραμμιζόμενο με πρόσφατη κριτική βιβλιογραφία για τις Ευρωπαϊκές Πανεπιστημιακές Συμμαχίες (Maassen, Stensaker & Rosso, 2023· Charret & Chankseliani, 2022).
Η ανακοίνωση αντιπαραβάλλει σκόπιμα το επίσημο, συλλογικό αφήγημα διεθνοποίησης με την σε μεγάλο βαθμό αόρατη ατομική εργασία που το υποστηρίζει (Kezar & Lester, 2011· Lester & Kezar, 2012), προτείνοντας το ΘΚΔ ως μοντέλο μεταβιβάσιμο σε άλλες περιπτώσεις κινητικότητας προσωπικού ελληνικών βιβλιοθηκών και ως εργαλείο άμεσα εφαρμόσιμο από συναδέλφους σε οποιαδήποτε από τις 65+ Ευρωπαϊκές Πανεπιστημιακές Συμμαχίες που λειτουργούν σήμερα.

Ο γραφειοκρατικός διοικητικός μηχανισμός και η διεκπεραιωτική κουλτούρα του δημοσίου τομέα μετατρέπουν συχνά μικρής κλίμακας ζητήματα σε θεσμικές κρίσεις στο περιβάλλον των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών. Το παρόν άρθρο εξετάζει τους μηχανισμούς δυσλειτουργικότητας στις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, εστιάζοντας στα σημεία που εμποδίζουν την ομαλή καθημερινή της λειτουργία, όπως η καθυστερημένη διοικητική ανταπόκριση, η έλλειψη σαφών καναλιών εσωτερικής επικοινωνίας, η αναβλητικότητα σε επαναλαμβανόμενα προβλήματα και η οργανωσιακή αποσιώπηση δυσλειτουργιών. Τα σημεία αυτά αποτελούν ενδείξεις μιας βαθύτερης παθογένειας, την οποία η βιβλιοθήκη σε μεγάλο βαθμό κληρονομεί από τη διοικητική κουλτούρα του ελληνικού δημοσίου και η οποία δυσχεραίνει τη σταδιακή εξέλιξη και την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών της.

Η ανάλυση στηρίζεται στο εννοιολογικό πλαίσιο Trap–Gap (Acadia, 2019) περί οργανωσιακής δυσλειτουργίας των βιβλιοθηκών, στη βιβλιογραφία για το χαμηλό ηθικό και το εργασιακό δέος, ενώ παράλληλα παρουσιάζονται, ως ενδεικτικά βιωματικά παραδείγματα, τρία περιστατικά από την καθημερινή λειτουργία της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, επιλεγμένα ως δείγματα ενός επαναλαμβανόμενου προτύπου. Στόχος της παρουσίασης των περιστατικών είναι να προβάλει πώς απλές διαδικαστικές δυσλειτουργίες κλιμακώνονται σε κρίσεις όταν απουσιάζουν θεσμικές δικλείδες ασφαλείας, με άμεση επίπτωση στο ηθικό και τον φόρτο εργασίας του προσωπικού.

Συμπερασματικά, το άρθρο υποστηρίζει ότι η αφοσιωμένη ομάδα δεν αποτελεί πανάκεια απέναντι σε συστημικά προβλήματα. Υιοθετώντας στάση κριτικής ελπίδας (critical hope)και με δεδομένο τον ενεργό διαμεσολαβητικό ρόλο της ηγεσίας, προτείνει τον συνδυασμό αναγνώρισης των δομικών αδυναμιών με την εφαρμογή ρεαλιστικών παρεμβάσεων. Με βάση τη λογική της «ανθρωποκεντρικής βιβλιοθηκονομίας» (slow librarianship), η απλοποίηση εγκρίσεων, ο καθορισμός διαύλων αναφοράς και ο περιορισμός της άτυπης υπερεργασίας ενισχύουν τη συλλογική ανθεκτικότητα και μετριάζουν το χάσμα δυσλειτουργίας. Μέσα από τη συνεργασία της ομάδας με την ηγεσία επιτυγχάνεται σταδιακά η μετάβαση από την απλή διαχείριση των προβλημάτων στην οργανωσιακή τους υπέρβαση, χωρίς ωστόσο η προσπάθεια αυτή να υποκαθιστά την ανάγκη ευρύτερης θεσμικής μεταρρύθμισης.

Το τμήμα καταλόγων κάθε εθνικής βιβλιοθήκης κατέχει έναν κομβικό ρόλο στο οικοσύστημα των βιβλιοθηκών της χώρας. Διασφαλίζει τη λειτουργία της ως το βιβλιογραφικό και καταλογογραφικό κέντρο της χώρας, διαμορφώνει πολιτικές για όλες τις βιβλιοθήκες, υιοθετεί πρότυπα και εκπροσωπεί τη χώρα σε διεθνή φόρα και ενώσεις. Παράλληλα, το σύγχρονο περιβάλλον των βιβλιοθηκών απαιτεί δυναμικές στρατηγικές διοίκησης και διαχείρισης των αλλαγών με στόχο τη συνεχή προσαρμογή σε ένα περιβάλλον πληροφόρησης που κινείται, πλέον, με ιδιαίτερα γοργούς ρυθμούς.

Η μετάβαση – κατά το χρονικό διάστημα 2022-2026 - από παραδοσιακές, απομονωμένες πρακτικές καταλογογράφησης σε ένα σύγχρονο, οικουμενικό περιβάλλον βιβλιογραφικής επεξεργασίας και τεκμηρίωσης επιχείρησε να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ των προηγούμενων πρακτικών καταλογογράφησης και των περιορισμένων πόρων με το τρέχον διεθνές πλαίσιο περιγραφής τεκμηρίων και διαχείρισης οντοτήτων σε έναν συνδεδεμένο κόσμο. Στο πλαίσιο αυτό, επανασχεδιάστηκαν οι εσωτερικές ροές εργασίας, καθιερώθηκαν σαφείς κανόνες και πολιτικές ποιότητας, και ενσωματώθηκαν αυτοματοποιημένες διαδικασίες και εργαλεία μαζικής επεξεργασίας, διασφαλίζοντας την καταγραφή και επεξεργασία της εθνικής βιβλιογραφίας, τη διαχείριση του καταλόγου Ελλήνων δημιουργών, τη σταδιακή μετάβαση στην καταλογογραφηση οντοτήτων και τη διαλειτουργικότητα των μεταδεδομένων.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη στρατηγική διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού, στην κατανομή αρμοδιοτήτων και στην αντιμετώπιση των διοικητικών προκλήσεων κατά την αναδιοργάνωση των δομών. Τα αποτελέσματα αποδεικνύουν ότι η ορθολογική οργάνωση και η θεσμική κατοχύρωση νέων διαδικασιών λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές παραγωγικότητας, ενισχύοντας την ποιότητα του καταλόγου και θωρακίζοντας την επιχειρησιακή συνέχεια του φορέα. Η εισήγηση προσφέρει χρήσιμα συμπεράσματα και καλές πρακτικές για τη διοίκηση βιβλιοθηκών, αναδεικνύοντας πώς ο στρατηγικός σχεδιασμός μπορεί να μετατρέψει τις οργανωτικές προκλήσεις σε ευκαιρίες εκσυγχρονισμού.

Ο σκοπός του εργαστηρίου είναι να αναδειχθεί έμπρακτα ο ρόλος του/της Research Librarian (ερευνητικό βιβλιοθηκονόμο) αξιοποιώντας παράλληλα τις πρακτικές Ανοικτής Επιστήμης μέσα από το πλαίσιο της ενσωματωμένης βιβλιοθηκονομίας (embedded librarianship). Για πρακτικούς και εύληπτους λόγους το εργαστήριο χρησιμοποιεί ως παράδειγμα την περίπτωση των συστηματικών ανασκοπήσεων (systematic reviews) ως το πιο γνωστό είδος των evidence synthesis μεθόδων. Δείχνει βήμα-βήμα το πώς ο/η βιβλιοθηκονόμος ως εξειδικευμένος συνεργάτης ερευνητών ενταγμένος/η στην ερευνητική ομάδα μπορεί να υποστηρίξει με πρακτικές Ανοικτής Επιστήμης σχεδόν σε κάθε βήμα του ερευνητικού κύκλου (End-to-end).

Οι εκπαιδευτικοί στόχοι είναι:

• Κατανόηση του συμβουλευτικού (consulting) και συνεργατικού
  (cooperative) ρόλου του/της Βιβλιοθηκονόμου ως Research Librarian σε
  σχέση με τον παραδοσιακά πληροφοριακό (reference) και εκπαιδευτικό
  (training) ρόλο
• Εξοικείωση με ποικίλες πρακτικές Ανοικτής Επιστήμης σε όλα τα στάδια
  του ερευνητικού κύκλου
• Εξοικείωση με την ερευνητική μέθοδο των Συστηματικών Ανασκοπήσεων
• Εξοικείωση με το πρότυπο αναφοράς PRISMA (Preferred Reporting Items
  for Systematic reviews and Meta-Analyses)
• Εξοικείωση με την Rayyan AI-powered πλατφόρμα για τη διενέργεια
  συστηματικών ανασκοπήσεων (systematic reviews) και όχι μόνο

Τα προσδοκώμενα οφέλη για την κοινότητα των επαγγελματιών και επαγγελματιών πληροφόρησης αφορούν την εξοικείωση με τη διεύρυνση του ρόλου του/της Βιβλιοθηκονόμου στην ερευνητική ακαδημαϊκή κοινότητα μέσω της Ενσωματωμένης Βιβλιοθηκονομίας (Embedded Librarianship).

Η παρούσα εργασία μελετά τη χρήση των γλωσσικών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στο ακαδημαϊκό περιβάλλον. Πιο συγκεκριμένα εξετάζεται ένα σύνολο δεδομένων αποτελούμενο από φοιτητικές εργασίες. Οι εργασίες δόθηκαν στα πλαίσια του μαθήματος Πρότυπα Μουσειακής Περιγραφής, στο τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής. Για τη διερεύνηση της χρήσης ΤΝ, κατασκευάστηκαν δύο επιπλέον υποσύνολα δεδομένων, το πρώτο αποτελούμενο από κείμενα γραμμένα από άνθρωπο και το δεύτερο από κείμενα γραμμένα από μοντέλα ΤΝ. Για τα τρία αυτά σύνολα, υπολογίστηκε ένας βαθμός σύγχυσης, που μετρά το κατά πόσο ένα γλωσσικό μοντέλο “ξαφνιάζεται” με τις λέξεις ενός κειμένου; αν δεν μπορεί να τις προβλέψει, ενδέχεται να μην είναι δικές του. Με βάση αυτό ορίστηκε εμπειρικά, μόνο για το σύνολο των φοιτητικών εργασιών, ένα κατώφλι σύγχυσης, με στόχο να εξεταστεί το κατά πόσο μοιάζουν ή όχι να είναι γραμμένες από ΤΝ. Επιπλέον υπολογίστηκε και αναλύθηκε η ομοιότητα ανάμεσα τις εργασίες, ώστε να εξερευνηθεί αν και πως μπορεί να συνδεθεί η ομοιότητα με τον βαθμό σύγχυσης; για παράδειγμα εάν εργασίες με μεγάλη ή μικρή ομοιότητα παρουσιάζουν μεγάλο ή μικρό βαθμό σύγχυσης. Η παρούσα έρευνα δεν στοχεύει να εξετάσει το επίπεδο των ακαδημαϊκών δραστηριοτήτων αλλά, προσπαθεί να καταλάβει τα διαφορετικά χαρακτηριστικά των απαντήσεων στις εργασίες των φοιτητών και να εξάγει χρήσιμα συμπεράσματα. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι εργασίες δεν παρουσιάζουν ενδείξεις χρήσης ΤΝ, και πως το κατώφλι σύγχυσης από μόνο του, δεν είναι αξιόπιστο μέτρο για την ανίχνευση χρήσης ΤΝ. Η ανάλυση της ομοιότητας έδειξε ότι οι περισσότερες εργασίες, με μερικές εξαιρέσεις, είναι αυθεντικές. Με βάση τα παραπάνω, δεν φαίνεται να υπάρχει σημαντική σύνδεση ανάμεσα στο βαθμό σύγχυσης και την ομοιότητα των κειμένων.

Η αξιοποίηση των δεδομένων που συλλέγονται από τις Ακαδημαϊκές Βιβλιοθήκες αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων και τη συνεχή βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών. Η επεξεργασία και η οπτικοποίηση των στοιχείων αυτών προϋποθέτουν κατάλληλα εργαλεία επιχειρηματικής ευφυΐας (Business Intelligence), τα οποία επιτρέπουν την ανάλυση, τη σύνθεση και την ερμηνεία μεγάλου όγκου πληροφοριών. Από το 2014, η Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (ΜΟΔΙΠΑΒ), ανταποκρινόμενη στη σύγχρονη πραγματικότητα, εγκατέστησε και χρησιμοποιεί στις έρευνές της λογισμικό BI. Ωστόσο, το λογισμικό αυτό έπαψε να αναβαθμίζεται και να υποστηρίζεται, καθιστώντας αναγκαία τη μετάβαση σε ένα νέο σύστημα επιχειρηματικής ευφυΐας. Παράλληλα, η αναθεώρηση του ερωτηματολογίου, το 2024, με την ενσωμάτωση νέων ερωτήσεων για τον υπολογισμό νέων στατιστικών και δεικτών απόδοσης, ανέδειξε την ανάγκη διατήρησης της συνέχειας και της συγκρισιμότητας των δεδομένων.
Η παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζει τη διαδικασία μετάβασης από το παλαιό σύστημα επιχειρηματικής ευφυΐας, στην επιλογή και τη συνδυαστική χρήση δύο εργαλείων ανοικτού κώδικα, του Metabase και του Apache Superset, ώστε να καλυφθεί ένα διευρυμένο φάσμα αναγκών, από απλές ad-hoc αναλύσεις έως σύνθετα dashboards μεγάλης κλίμακας. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις τεχνικές προκλήσεις που αντιμετωπίστηκαν: τον σχεδιασμό μιας κοινής βάσης δεδομένων, την υλοποίηση της αρχιτεκτονικής σε ξεχωριστά αλλά διασυνδεδεμένα περιβάλλοντα Docker και τη μετάπτωση των ιστορικών δεδομένων της Μονάδας από το 2010 και εξής, η οποία υλοποιήθηκε μέσω χαρτογράφησης (mapping) μεταξύ των παλαιών και νέων ερωτήσεων, στατιστικών και δεικτών για τη διατήρηση της πολύτιμης ιστορικής πληροφορίας.

Σκοπός της εισήγησης είναι η παρουσίαση του μοντέλου που αναπτύσσει η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου για τη φιλοξενία και υποστήριξη ηλεκτρονικών καταλόγων συνεργαζόμενων ειδικών βιβλιοθηκών, μέσω του ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος βιβλιοθήκης ανοικτού κώδικα Koha, με μελέτη περίπτωσης τη συνεργασία με την Πρότυπη Αθλητική Βιβλιοθήκη ΑΘΛΕΙΝ.
Η ανάπτυξη της συγκεκριμένης υποδομής προέκυψε μετά από αιτήματα συνεργαζόμενων φορέων που διαθέτουν αξιόλογες ειδικές συλλογές, αλλά δεν έχουν την απαραίτητη τεχνολογική υποδομή για τη δημιουργία και διαχείριση ηλεκτρονικού καταλόγου. Στο πλαίσιο αυτό, η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου, θέλοντας να καλύψει αυτό το κενό, ανέπτυξε ένα μοντέλο παροχής του Koha ως υπηρεσίας (Software-as-a-Service – SaaS), το οποίο περιλαμβάνει φιλοξενία, εγγύηση καλής λειτουργίας, τεχνική υποστήριξη, ασφάλεια, δημιουργία αντιγράφων ασφαλείας, καθοδήγηση και εκπαίδευση χρηστών.
Πρώτη εφαρμογή του μοντέλου αποτελεί η συνεργασία με την ΑΘΛΕΙΝ, μια εξειδικευμένη αθλητική βιβλιοθήκη με πλούσιο και σπάνιο υλικό (έντυπο, ψηφιακό και οπτικοακουστικό) που αφορά την Ελλάδα την Κύπρο και όχι μόνο.Η συνεργασία αποσκοπεί στην οργάνωση, καταλογογράφηση και ανοικτή διάθεση της συλλογής της, καθιστώντας την ένα εξειδικευμένο πληροφοριακό απόθεμα προσβάσιμο στην ερευνητική και ευρύτερη κοινότητα.
Παράλληλα, η εγκατάσταση του Koha έχει στρατηγική σημασία για τη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου, καθώς επιτρέπει την απόκτηση τεχνογνωσίας και την αξιολόγηση ενός βιβλιοθηκονομικού συστήματος ανοικτού κώδικα. Η εισήγηση θα παρουσιάσει την ανάπτυξη και εφαρμογή του μοντέλου, τις προκλήσεις που προέκυψαν, καθώς και τις προοπτικές επέκτασής του σε άλλες βιβλιοθήκες, με μακροπρόθεσμο στόχο τη συμβολή στη δημιουργία ενός Συλλογικού Καταλόγου Κυπριακών Βιβλιοθηκών με την ονομασία «ΔΙΑΣ».

Η παρούσα εισήγηση παρουσιάζει την τεχνική υλοποίηση και τη μεθοδολογία μετάπτωσης του Βιβλιολογικού Εργαστηρίου «Φίλιππος Ηλιού» (ΒΕΦΗ) από ένα παρωχημένο, προσαρμοσμένο (ad hoc) σύστημα εικοσαετίας στο σύγχρονο ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης βιβλιοθηκών Koha, με πλήρη υιοθέτηση του διεθνούς βιβλιοθηκονομικού προτύπου MARC21.

Το έργο χαρακτηρίστηκε από υψηλό βαθμό τεχνικής πολυπλοκότητας. Απαιτήθηκε ο σχεδιασμός και η εκτέλεση μιας πολυδιάστατης διαδικασίας χαρτογράφησης μεταξύ της δομής του παλαιού συστήματος και των απαιτήσεων του MARC21, η οποία διαρθρώθηκε σε διαδοχικές φάσεις λόγω της ανάγκης αντιμετώπισης ασυνεπειών και διορθώσεων στα εξαγόμενα δεδομένα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον εξορθολογισμό και την κανονικοποίηση των πληροφοριών —όπως η διόρθωση αποκλινουσών πρακτικών κωδικοποίησης (π.χ. μη τυποποιημένοι κωδικοί γλωσσών)— καθώς και στη διασφάλιση της ακεραιότητας και της αμφίδρομης σύνδεσης μεταξύ των βιβλιογραφικών εγγραφών και του μοναδικού αρχείου συνδρομητών του Εργαστηρίου. Για το λόγο αυτό αναπτύχθηκαν ειδικά εργαλεία για τη μεταφορά και την επεξεργασία των δεδομένων.
Η ολοκλήρωση της μετάπτωσης σηματοδοτεί πολλαπλά τεχνικά και λειτουργικά οφέλη. Η αξιοποίηση του Koha διασφαλίζει τη διάθεση των δεδομένων με σύγχρονες μεθόδους, την αυτόματη ανταλλαγή τους με διεθνείς οργανισμούς και τη μετατροπή του αρχείου σε «Συνδεδεμένα Δεδομένα» (Linked Data). Μέσω της τεχνικής αυτής αναβάθμισης, η πολυετής παρακαταθήκη του Εργαστηρίου θωρακίζεται τεχνολογικά, μετατρέποντας ένα κλειστό, παρωχημένο σύστημα σε ένα ανοικτό, διαλειτουργικό και δυναμικό εργαλείο για χρήση από την ερευνητική κοινότητα.

Ο σκοπός του έργου είναι η Ανάπτυξη μιας πλατφόρμας υπηρεσιών βασισμένης σε ένα ολοκληρωμένο κεντρικό σύστημα που θα εξυπηρετεί το σύνολο των βιβλιοθηκών του δικτύου προσφέροντας συνεργατικές υπηρεσίες (System as a Service – SaaS).
Εν παραλλήλω θα υπάρχουν τα τοπικά συστήματα συνδεδεμένα με πλήρη διαλειτουργικότητα με την κεντρική πλατφόρμα.
Στο έργο συμμετέχουν 46 Βιβλιοθήκης περιλαμβανομένης και της ΕΒΕ.
Βασικοί στόχοι του Συνεργατικού Συστήματος είναι:

• Υποστήριξη της συνεργατικής περιγραφικής καταλογογράφησης για όλα τα
  μέλη του δικτύου. Οι τοπικές Δημόσιες βιβλιοθήκες να αξιοποιούν το
  κεντρικό σύστημα, αντλώντας εγγραφές (βιβλιογραφικές και θεματικές)
  και εντάσσοντάς τις κατ’ ευθείαν στο τοπικό σύστημα με αυτόματη
  μετατροπή στο μορφότυπο που έχουν υιοθετήσει, ώστε να μπορούν να
  εξυπηρετήσουν άμεσα το τοπικό κοινό
• Υποστήριξη της θεματικής καταλογογράφησης αξιοποιώντας και
  συμβάλλοντας στη δημιουργία εννοιολογικού καταλόγου καθιερωμένων
  τύπων (Authority records) εφαρμόζοντας σημασιολογική προσέγγιση μέσω
  Linked Open Data, ακολουθώντας τα πλέον εξελιγμένα βιβλιοθηκονομικά
  πρότυπα και web services
• Υποστήριξη διαδανεισμού μεταξύ των βιβλιοθηκών του δικτύου

ΣΤΑΔΙΑ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

1. Εξαγωγή των δεδομένων από τις Βιβλιοθήκες σε ISO-2709. Ο μορφότυπος
   των δεδομένων είναι σε UNIMARC εκτός από της ΕΒΕ και Φλώρινας που
   είναι σε MARC21. Το λογισμικό ήταν Koha σε 29 βιβλιοθήκες, 8 ΑΒΕΚΤ
   6.7 ή Open ABEKT, 2 VSmart και 7 χωρίς κανένα σύστημα.
2. Έλεγχοι των δεδομένων με ειδικούς αλγόριθμους για εντοπισμό
   ορισμένων λαθών και μαζικές διορθώσεις.
3. Φόρτωμα των εγγραφών της ΕΒΕ (511.036 εγγραφές)
4. Σταδιακό φόρτωμα των δεδομένων των Βιβλιοθηκών με άμεσο εντοπισμό
   και συγχώνευση των ομοίων εγγραφών. Στο πλαίσιο του έργου
   αναπτύχθηκε ειδικό λογισμικό εντοπισμού των διπλών εγγραφών καθώς
   και ειδικό προφίλ συγχώνευσης ανά βιβλιοθήκη ανάλογα με την ποιότητα
   των εγγραφών. Το τελικό σύνολο των εγγραφών του ΣΚ είναι 1.3869.745
   με 2.804.701 αντίτυπα. (https://gplcc.gr)
5. Ενεργοποίηση Z39.50 Server που μπορεί να παρέχει εγγραφές σε UNIMARC
   ή MARC21.
6. Εγκατάσταση λογισμικού διαδανεισμού.
7. Εγκατάσταση του υποσυστήματος V-Insight (Statistical Portal) το
   οποίο παρέχει τη δυνατότητα διεξαγωγής στατιστικών βασιζόμενων σε
   διάφορα κριτήρια και δεδομένα λειτουργίας των βιβλιοθηκών.
8. Εγκατάσταση και παραμετροποίηση του Portal IGUANA για την προβολή
   του Καταλόγου στο διαδίκτυο.

Το εργαστήριο «Το Turnitin είπε… Και τώρα;» εστιάζει στην πρακτική αξιοποίηση του Turnitin και σύγχρονων εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής ακεραιότητας. Αφετηρία αποτελεί η αναφορά του Turnitin και το ερώτημα που συχνά ακολουθεί ένα αποτέλεσμα: τι σημαίνει πραγματικά και πώς πρέπει να το αξιολογήσουμε;

Μέσα από πρακτικά παραδείγματα και εφαρμογές, οι συμμετέχοντες θα εξοικειωθούν με εργαλεία AI που μπορούν να υποστηρίξουν τον έλεγχο, την κατανόηση και την αξιολόγηση ακαδημαϊκών εργασιών, αλλά και με τις δυνατότητες και τους περιορισμούς τους. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στη διάκριση μεταξύ εντοπισμού ομοιότητας, ένδειξης πιθανής χρήσης AI και πραγματικής αξιολόγησης μιας εργασίας, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο τα διαθέσιμα αποτελέσματα μπορούν να οδηγήσουν σε τεκμηριωμένες αποφάσεις.

Στόχος του εργαστηρίου δεν είναι η άκριτη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά η ανάπτυξη μιας κριτικής και υπεύθυνης προσέγγισης στη χρήση των εργαλείων της, με επίκεντρο την ακαδημαϊκή ακεραιότητα. Οι συμμετέχοντες θα έχουν την ευκαιρία να εξετάσουν πραγματικά παραδείγματα, να συγκρίνουν αποτελέσματα και να προβληματιστούν σχετικά με το πότε ένα εργαλείο αποτελεί χρήσιμο βοήθημα και πότε απαιτείται η ανθρώπινη κρίση

Οι σύγχρονες βιβλιοθήκες δεν περιορίζονται πλέον στον παραδοσιακό τους ρόλο ως χώροι πρόσκτησης έντυπου και ηλεκτρονικού υλικού, διαχείρισης του και πρόσβασης στην πληροφορία. Λειτουργούν όλο και περισσότερο ως χώροι όπου τα μέλη τους, εγγεγραμμένα και μη, συναντιόνται, συμμετέχουν σε δράσεις, ανταλλάζουν ιδέες και έρχονται σε επαφή με πολιτιστικές δράσεις.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο η έννοια του τρίτου χώρου (third space) που εισήγαγε ο Ray Oldenburg στο βιβλίο του The great good place το 1969 μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση του σύγχρονου ρόλου της βιβλιοθήκης.

Η παρούσα εισήγηση επικεντρώνεται στη Δημοτική Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Λεμεσού και εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι εγκαταστάσεις της και εν γένει ο χώρος της χρησιμοποιούνται από την τοπική κοινωνία. Η χρονική περίοδος που εξετάζεται αφορά δράσεις και εκδηλώσεις που έλαβαν χώρα κατά το χρονικό διάστημα Φεβρουάριου 2025 μέχρι και τον Μάιο 2026.

Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται σε βιβλιοπαρουσιάσεις, εκθέσεις, εργαστήρια και πολιτιστικές δράσεις. Μέσα από την αντιπαραβολή των δράσεων με την θεωρία του τρίτου χώρου εξετάζεται τι συμβαίνει όταν η βιβλιοθήκη δεν χρησιμοποιείται μόνο για μελέτη και διάβασμα βιβλίων αλλά γίνεται χώρος συνάντησης ατόμων με διαφορετικά ενδιαφέροντα και διαφορετικές ηλικίες.

Για παράδειγμα, μια βιβλιοπαρουσίαση φέρνει τον συγγραφέα και τους αναγνώστες στον ίδιο χώρο. Μια έκθεση μπορεί να γίνει αφορμή για συζήτηση γύρω από την ιστορία ή την μνήμη μιας πόλης. Ένα εργαστήριο μπορεί να δημιουργήσει μια πιο άμεση σχέση και διάδραση μεταξύ συμμετεχόντων και εισηγητών.

Εν κατακλείδι, η Δημοτική Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Λεμεσού υπερβαίνει τον παραδοσιακό ρόλο μιας βιβλιοθήκης ως χώρου ατομικής μελέτης. Μέσα από την κοινωνική και πολιτιστική της λειτουργία, τη συνύπαρξη διαφορετικών χρηστών και τη σύνδεση του Δήμου με το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου αποτελεί έναν τρίτο χώρο όπου η γνώση, η κοινωνική συναναστροφή, η πολιτιστική έκφραση και η συμμετοχή συναντώνται.

Οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, ως κεντρικοί κόμβοι γνώσης και μάθησης εντός των πανεπιστημίων (Nuriddinova et al., 2026), καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους υιοθετώντας συμμετοχικές προσεγγίσεις που εμπλέκουν ενεργά κοινότητες εθελοντών στη δημιουργία νέου περιεχομένου (Birk et al., 2024), ενδυναμώνουν τον ρόλο των εθελοντικών κοινοτήτων και διευκολύνουν την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση με βιώσιμο τρόπο.

Στόχος του εργαστηρίου είναι να εμπλέξει προσωπικό βιβλιοθηκών στον σχεδιασμό βιώσιμων δράσεων που κινητοποιούν εθελοντικές κοινότητες μέσω πληθοπορισμού (crowdsourcing), με σκοπό τη συλλογική δημιουργία ηχητικών βιβλίων, και, ευρύτερα, προσβάσιμου περιεχομένου, για άτομα με εντυποαναπηρία. Οι συμμετέχοντες θα διαμορφώσουν ένα δομημένο σχέδιο δράσης που μπορεί να προσαρμόζεται με βάση τις εξελισσόμενες ανάγκες της βιβλιοθήκης και δεν εξαρτάται από εξωτερική χρηματοδότηση.

Το εργαστήριο θα βασιστεί στην εργαλειοθήκη που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της δράσης «Ηχητικά βιβλία για ισότιμη πρόσβαση στη γνώση» που υλοποίησε η εταιρεία έρευνας και ανάπτυξης Web2Learn σε συνεργασία με τη Βιβλιοθήκη και το Κέντρο Πληροφόρησης του Παντείου Πανεπιστημίου κατά την περίοδο Δεκεμβρίου 2025-Σεπτεμβριου 2026 στο πλαίσιο του ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενου έργου CAELUM. H εργαλειοθήκη αποτυπώνει βασικές διαδικασίες, προϋποθέσεις και παραμέτρους για τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και τη διατήρηση δράσεων συλλογικής δημιουργίας ηχητικών βιβλίων για τις ανάγκες χρηστών με εντυποαναπηρία.

Μέσα από μια βιωματική και συνεργατική διαδικασία, οι συμμετέχοντες θα εργαστούν σε μικρές ομάδες και θα αξιοποιήσουν την εργαλειοθήκη για να σχεδιάσουν τη δική τους συμμετοχική δράση, συμπληρώνοντας ένα πλάνο βιωσιμότητας και ένα σχέδιο δράσης. Το εργαστήριο επιδιώκει να μετατρέψει την εμπειρία και τη μεθοδολογία μιας συγκεκριμένης δράσης σε ένα πρακτικό και μεταβιβάσιμο πλαίσιο, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί από βιβλιοθήκες για την ανάπτυξη βιώσιμων και συμπεριληπτικών δράσεων που ενισχύουν την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση.

Παραπομπές:
Nuriddinova G., Turgunbaev R. (2026). Academic Libraries as the University’s Intellectual Hub. International Conference “Inclusive Education in the Era of Scientific and Technological Disruption”. Hasselt, Belgium
Birk, K., Tõiste, T., Ignat, T., et al., Zourou, K., Oikonomou, S., & Saviča, M. (2024). Implementing Citizen Science Activities in Baltic University Libraries: On the Road to a Citizen Science Hub. LIBER Quarterly, 34(1), 1–34. DOI: 10.53377/lq.19068.

Οι Ευρωπαϊκές Συμμαχίες Πανεπιστημίων αποτελούν μία από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες για τη διαμόρφωση ενός ενιαίου Ευρωπαϊκού Χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης, ενισχύοντας τη διεθνή συνεργασία, την κινητικότητα φοιτητών και προσωπικού, τη διεπιστημονική εκπαίδευση και την προώθηση καινοτομίας. Η ανάπτυξη αυτών των συμμαχιών δημιουργεί νέες απαιτήσεις για τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, οι οποίες καλούνται να λειτουργήσουν ως ενεργοί συνεργάτες στην υποστήριξη της εκπαίδευσης, της έρευνας και της ανοικτής επιστήμης.
Στο νέο αυτό περιβάλλον, οι βιβλιοθήκες επεκτείνουν τον παραδοσιακό τους ρόλο, παρέχοντας υπηρεσίες που σχετίζονται με τη διαχείριση ερευνητικών δεδομένων, την προώθηση της ανοικτής πρόσβασης, την ανάπτυξη ψηφιακών υποδομών, την υποστήριξη ερευνητών και την ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων της ακαδημαϊκής κοινότητας. Παράλληλα, η συνεργασία μεταξύ βιβλιοθηκών διαφορετικών ιδρυμάτων και η δημιουργία κοινών προγραμμάτων σπουδών δημιουργεί ευκαιρίες για ανταλλαγή τεχνογνωσίας, περισσότερες ευκαιρίες απασχολησιμότητας και προώθηση καινοτομίας. Από αυτή τη νέα πραγματικότητα δεν λείπουν σημαντικές προκλήσεις, όπως η νομική, τεχνική και οικονομική δυνατότητα ανάπτυξης κοινών συλλογών πληροφόρησης που να επιτρέπει την ισότιμη χρήση και επαναχρησιμοποιήση τους.
Η συμμαχία EUNICoast, στην οποία συμμετέχει το Πανεπιστήμιο Πατρών, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ευρωπαϊκής συνεργασίας που στοχεύει στη δημιουργία ισχυρών ακαδημαϊκών δικτύων και στην ενίσχυση της διασύνδεσης των πανεπιστημίων. Στο πλαίσιο αυτό, η Βιβλιοθήκη και Κέντρο Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Πατρών αναλύει το πλέγμα εκείνων των δράσεων για να μπορεί να συμβάλει στην υποστήριξη των στόχων της συμμαχίας μέσω υπηρεσιών γνώσης, ψηφιακών εργαλείων και συνεργατικών δράσεων. Περαιτέρω, αναδεικνύει τον μετασχηματιστικό ρόλο που έχει η συμμαχία στη φυσιογνωμία των ιδρυματικών στρατηγικών, πολιτικών και πρακτικών εργασίας.
Μέσα από αυτό το παράδειγμα, η εισήγηση εξετάζει τις δυνατότητες και τις προκλήσεις που προκύπτουν για τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες από τη συμμετοχή των πανεπιστημίων στις Ευρωπαϊκές Συμμαχίες, αναδεικνύοντας τον στρατηγικό τους ρόλο στη δημιουργία ενός ανοικτού, συνεργατικού και ευέλικτου εκπαιδευτικού συστήματος γνώσης.

Όσο οι ελληνικές ακαδημαϊκές Βιβλιοθήκες υποστηρίζουν έμπρακτα πτυχές της Ανοικτής Επιστήμης εμπλουτίζοντας τις υπηρεσίες τους για την υποστήριξη έρευνας, τόσο μπορεί να πολλαπλασιαστεί ο αντίκτυπός τους και να ενδυναμωθεί η εμπιστοσύνη της ακαδημαϊκής κοινότητας προς αυτές. Υπό προϋποθέσεις μπορούν να αναγνωρίζονται και ως ενεργοί εταίροι έρευνας και εκπαίδευσης, και όχι απλώς διοικητικές μονάδες παροχής πληροφοριακών υπηρεσιών και εργαλείων. Οι Υπηρεσίες Υποστήριξης Έρευνας μπορούν να αναπτύσσονται σε ένα ευρύ φάσμα εργασιών ανάλογα με τη διαθεσιμότητα εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού και το επίπεδο αναγνώρισής τους από την ακαδημαϊκή κοινότητα· από τη διαχειριστική υποστήριξη για την απόκτηση και διάθεση πληροφοριακού υλικού ή εργαλείων, έως την απλή και προηγμένη πληροφοριακή υποστήριξη, την εκπαίδευση, την παραγωγή μαθησιακού περιεχομένου, τη συμβουλευτική, καθώς και τη συνεργασία καθ' όλη την ερευνητική διαδικασία. Ο Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών με τις οριζόντιες δράσεις του για την υποστήριξη και προώθηση της Ανοικτής Επιστήμης προσφέρει καίρια εργαλεία και την αναγκαία υποστήριξη στο προσωπικό των Βιβλιοθηκών-Μελών του, για να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της ακαδημαϊκής τους κοινότητας και να αναπτύσσουν πάνω σε αυτήν την υποδομή το δικό τους αντίκτυπο στο ερευνητικό έργο του Ιδρύματος. Η Βιβλιοθήκη & Κέντρο Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων αξιοποιεί αυτήν την ευνοϊκή συνθήκη και δομεί σταδιακά Υπηρεσίες Υποστήριξης Έρευνας, καλλιεργώντας παράλληλα την κουλτούρα της Ανοικτής Επιστήμης μέσα από ενημερωτικές και εκπαιδευτικές δράσεις, αλλά πρωτίστως μέσω της εξατομικευμένης υποστήριξης ή και της ολιστικής συνεργασίας με τους ερευνητές και τις ερευνήτριες, χωρίς ωστόσο να απομονώνει την ερευνητική παραγωγή από το ακαδημαϊκό έργο. Η παρούσα εισήγηση μέσα από την πρακτική της συγκεκριμένης ακαδημαϊκής Βιβλιοθήκης στοχεύει να αναδείξει και να συζητήσει κρίσιμα ζητήματα που αφορούν νέους ρόλους των βιβλιοθηκονόμων, ιδιαιτερότητες του ερευνητικού πληροφοριακού εγγραμματισμού, την αναγνώριση και την αποτίμηση του έργου υποστήριξης έρευνας υπό το πρίσμα των σύγχρονων προκλήσεων της εξωτερικής ανάθεσης και της ραγδαίας διείσδυσης της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και του παρωχημένου θεσμικού πλαισίου.

Η ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με την Ανοικτή Επιστήμη (Open Science) αποτελεί πλέον βασική προτεραιότητα για τα ευρωπαϊκά ερευνητικά οικοσυστήματα, καθώς οι απαιτήσεις των χρηματοδοτικών φορέων και η μετάβαση προς περισσότερο διαφανείς, υπεύθυνες και συνεργατικές πρακτικές έρευνας δημιουργούν νέες ανάγκες για τους ερευνητές. Παρά τις σημαντικές θεσμικές εξελίξεις, εξακολουθεί να διαπιστώνεται ανεπάρκεια πρακτικών γνώσεων σχετικά με την εφαρμογή της Ανοικτής Πρόσβασης (Open Access) και της Διαχείρισης Ερευνητικών Δεδομένων (Research Data Management – RDM), ιδιαίτερα στους νέους ερευνητές.
Η εργασία παρουσιάζει την εμπειρία του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (ΣΕΑΒ/HEAL-Link) από τη συμμετοχή στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα Quickstart στην Ανοικτή Επιστήμη, το οποίο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου PATTERN (Piloting open and responsible Activities and Trainings Towards the Enhancement of Researchers Networks). Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε ως μια σύντομη και ευέλικτη εκπαιδευτική παρέμβαση, η οποία απευθύνθηκε στους ερευνητές και τις ερευνήτριες των ακαδημαϊκών και ερευνητικών ιδρυμάτων της χώρας, σε όλα τα στάδια της καριέρας τους. Κεντρικός στόχος του προγράμματος ήταν η ανάπτυξη βασικών δεξιοτήτων στην Ανοικτή Πρόσβαση και στη Διαχείριση Ερευνητικών Δεδομένων μέσω του συνδυασμού σύγχρονης και ασύγχρονης εκπαίδευσης, με γνώμονα τη γεφύρωση του παραδοσιακού χάσματος μεταξύ της θεωρητικής κατανόησης των αρχών της Ανοικτής Επιστήμης και της πρακτικής τους εφαρμογής από την ερευνητική κοινότητα.
Στο πλαίσιο αυτό, αναλύεται η μεθοδολογία σχεδιασμού των μαθησιακών ενοτήτων, οι παιδαγωγικές προσεγγίσεις που εφαρμόστηκαν, οι τεχνολογικές πλατφόρμες που αξιοποιήθηκαν, καθώς και οι προσαρμογές που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια των διαδοχικών πιλοτικών φάσεων. Επιπλέον, εξετάζονται οι μηχανισμοί αξιολόγησης της μαθησιακής εμπειρίας και παρουσιάζονται τα πρώτα συμπεράσματα σχετικά με τη συμμετοχή, την εμπλοκή και την ανατροφοδότηση των εκπαιδευομένων.
Τέλος, συζητείται η δυνατότητα αναπαραγωγής του μοντέλου Quickstart από ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες και άλλους οργανισμούς υποστήριξης της έρευνας, προτείνοντας ένα επαναχρησιμοποιήσιμο πλαίσιο υλοποίησης που μπορεί να συμβάλλει στη διάδοση καλών πρακτικών Ανοικτής Επιστήμης και στη βιώσιμη ανάπτυξη δεξιοτήτων των ερευνητών.

Στην παρούσα εργασία παρουσιάζεται το ABACUS (Academic Bibliometrics & Assessment Computational Utility Service), η ενιαία εθνική πλατφόρμα επισκόπησης της ερευνητικής δραστηριότητας στην Ελλάδα, μαζί με την έκθεση αποτύπωσης της ελληνικής ερευνητικής παραγωγής και της Ανοικτής Επιστήμης. Η πλατφόρμα τελεί υπό τη διακυβέρνηση του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (HEAL-Link), ο οποίος ανέθεσε την ανάπτυξή της, με το OpenAIRE να ενεργεί ως ανάδοχος υλοποίησης.
Η αποτίμηση της έρευνας στην Ελλάδα βασιζόταν επί σειρά ετών σε διάσπαρτες και μεταξύ τους ασύνδετες πηγές δεδομένων. Το ABACUS, το οποίο βασίζεται στο OpenAIRE Graph και εναρμονίζεται με τα ευρωπαϊκά πρότυπα της Ανοικτής Επιστήμης και το EOSC, προσφέρει ένα κοινό και αξιόπιστο σημείο αναφοράς για την υποστήριξη της λήψης αποφάσεων, τόσο σε ιδρυματικό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Η δε έκθεση αποτυπώνει το σημείο εκκίνησης, ως βάση σύγκρισης για τη μελλοντική παρακολούθηση. Ειδικότερα, στην έκθεση αναλύονται: ο όγκος, οι τύποι και η θεματική κατανομή των ερευνητικών αποτελεσμάτων, δείκτες Ανοικτής Επιστήμης, η αδειοδότηση, οι δαπάνες APC, καθώς και η κάλυψη των μόνιμων αναγνωριστικών και η πληρότητα των μεταδεδομένων.
Στο επίκεντρο της ανάπτυξης βρίσκεται η ποιότητα των δεδομένων, με έμφαση στην πληρότητα, τη συνέπεια και την έγκαιρη επικαιροποίησή τους. Στην πλατφόρμα ενσωματώνονται δεδομένα από τα ελληνικά αποθετήρια, δεδομένα κόστους Article Processing Charges (APC) από τις συμφωνίες Ανοικτής Πρόσβασης του HEAL-Link (transformative agreements), δεδομένα των εθνικών χρηματοδοτών (ΕΛΙΔΕΚ, ΓΓΕΚ), καθώς και στατιστικά χρήσης από τους εκδότες, ενώ εξετάζεται επιπλέον η ενσωμάτωση δεδομένων χρηματοδότησης από τους ΕΛΚΕ των πανεπιστημίων. Η πλατφόρμα καλύπτει τα ελληνικά ερευνητικά ιδρύματα. Η προσέγγιση του OpenAIRE για τα εθνικά monitors, όπως υλοποιείται στο ABACUS, συνοψίζεται ως εξής: (α) κεντρικός κατάλογος και βάση δεικτών, με ενεργό συμμετοχή της κοινότητας στη δημιουργία και επιμέλειά τους, (β) πολυγλωσσική υποστήριξη, (γ) ενισχυμένη μεθοδολογία και τεκμηρίωση δεικτών και ενοτήτων, και (δ) αναβαθμισμένο περιβάλλον χρήσης. Οι διαδραστικές επισκοπήσεις υποστηρίζουν την εξερεύνηση των δεδομένων, την ανάλυση και την εξαγωγή αναφορών (reporting), ενώ προβλέπεται σταδιακή επέκταση των προσφερόμενων αναλύσεων και δεικτών. Η πιλοτική έκδοση θα παραμείνει σε λειτουργία μέχρι τον Νοέμβριο του 2026, οπότε και η πλατφόρμα θα παραδοθεί σε παραγωγική λειτουργία. Η πλατφόρμα είναι δημόσια προσβάσιμη στη διεύθυνση https://monitor.abacus.openaire.eu.

Η ελληνική βιβλιοθηκονομική κοινότητα έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια σημαντικές ψηφιακές υπηρεσίες και εργαλεία υποστήριξης των χρηστών. Ωστόσο, οι γεωγραφικές συλλογές που διατηρούνται σε βιβλιοθήκες, αρχεία, ερευνητικά ιδρύματα και άλλους πολιτιστικούς φορείς της Ελλάδας παραμένουν σε μεγάλο βαθμό διάσπαρτες χωρίς ενιαία ψηφιακή αποτύπωση.
Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα εργασία παρουσιάζει τη διαδικασία ανάπτυξης και εμπλουτισμού του Ηλεκτρονικού Οδηγού GeoLi_Gre που στοχεύει στη συστηματική καταγραφή, χαρτογράφηση και ανάδειξη των ελληνικών γεωγραφικών συλλογών. Ο Ηλεκτρονικός Οδηγός GeoLi_Gre αποτελεί έτσι μια ολοκληρωμένη ψηφιακή υποδομή που θα επιτρέπει την αναζήτηση και εξερεύνηση των γεωγραφικών συλλογών μέσα από τη συνδυασμένη αξιοποίηση χαρτών, κειμένων και οπτικού υλικού. Για τον σκοπό αυτό αξιοποιήθηκαν Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (ΓΣΠ), και ειδικότερα η πλατφόρμα ArcGIS Online, μέσω των ενσωματωμένων σε αυτήν εφαρμογών ArcGIS Survey123 και ArcGIS StoryMaps τα οποία επέτρεψαν τη συλλογή, οργάνωση, χωρική αποτύπωση και οπτικοποίηση των δεδομένων σε ένα περισσότερο εύληπτο και φιλικό προς τον χρήστη περιβάλλον πληροφόρησης.
Η καταγραφή πραγματοποιήθηκε με βασική μονάδα αναφοράς τη βιβλιοθήκη ή τον αντίστοιχο φορέα και περιλαμβάνει την συγκεκριμένη χρονική στιγμή συνολικά 46 γεωγραφικές συλλογές, για καθεμία από τις οποίες τεκμηριώθηκαν βασικά χαρακτηριστικά, όπως ο τύπος, το θεματικό περιεχόμενο και η γεωγραφική της κάλυψη. Παράλληλα, τα δεδομένα εμπλουτίστηκαν με ερμηνευτικά κείμενα, φωτογραφίες και συνδέσμους προς τους αντίστοιχους φορείς και συλλογές ενδιαφέροντος.
Ο GeoLi_Gre επιδιώκει, επομένως, να αποτελέσει ένα σύγχρονο ψηφιακό εργαλείο ανακάλυψης και πληροφόρησης για επαγγελματίες της πληροφόρησης, ερευνητές/τριες, φοιτητές/τριες και το ευρύτερο κοινό. Παράλληλα, συμβάλλει στην ανάδειξη του γεωγραφικού και χαρτογραφικού πλούτου της χώρας, διευκολύνει την πρόσβαση σε σχετικές συλλογές και ενισχύει τη διασύνδεση και συνεργασία μεταξύ των φορέων που τις διατηρούν. Για τις βιβλιοθήκες, ο GeoLi_Gre μπορεί να λειτουργήσει επιπλέον ως ένα διαδραστικό εργαλείο πληροφοριακής υποστήριξης και καθοδήγησης των χρηστών, αναδεικνύοντας τις γεωγραφικές συλλογές ως μέρος της ευρύτερης πολιτιστικής και ερευνητικής κληρονομιάς της Ελλάδας.

Η υπηρεσία «Εύδοξος» αποτελεί επί σειρά ετών το κεντρικό πληροφοριακό σύστημα ηλεκτρονικής διαχείρισης και διανομής ακαδημαϊκών συγγραμμάτων, συμβάλλοντας παράλληλα στην ανάπτυξη και εμπλουτισμό των συλλογών των ελληνικών ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών μέσω της ετήσιας χρηματοδότησής τους για την προμήθεια διδακτικών συγγραμμάτων. Παρά τη διαχρονική συμβολή της στην ανάπτυξη των συλλογών, δεν έχει έως σήμερα πραγματοποιηθεί συστηματική αποτίμηση του πληροφοριακού συστήματος «Εύδοξος» αναφορικά με τα ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά της διαδικασίας εμπλουτισμού των ακαδημαϊκών συλλογών, με τις πολιτικές, τις πρακτικές, αλλά και τις προκλήσεις αξιοποίησης των διαθέσιμων πόρων, καθώς και με τα τεχνικά, λειτουργικά και οργανωτικά ζητήματα που καλούνται οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες να διαχειριστούν στο πλαίσιο της συγκεκριμένης διαδικασίας.

Βάσει των παραπάνω, η παρούσα εργασία επιχειρεί να διερευνήσει α) πώς πλήθος προκλήσεων της υπηρεσίας συνδέονται και επηρεάζουν την ποιότητα του εργαλείου ως κεντρικής υποδομής διαχείρισης και διανομής διδακτικών συγγραμμάτων, β) κατά πόσο η εστίαση του εμπλουτισμού των ακαδημαϊκών συλλογών από την υπηρεσία «Εύδοξος» κυρίως από το 2010 και μετά, δύναται να συμβάλλει σε μια πλουραλιστική ανάπτυξη του περιεχομένου των συλλογών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών.

Για την αποτύπωση των παραπάνω ακολουθείται η μέθοδος της συλλογής ποιοτικών και ποσοτικών δεδομένων διά ειδικά διαμορφωμένων ερωτηματολογίων που προορίζονται για το υπεύθυνο για το συγκεκριμένο πληροφοριακό σύστημα προσωπικό των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών, ενώ ταυτόχρονα αξιοποιούνται δημοσιευμένα στατιστικά δεδομένα που αναφέρονται ειδικά στις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες.

Με εφαλτήριο τις συλλογές των ομοιοτύπων στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και τη Βιβλιοθήκη και Κέντρο Πληροφόρησης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η εργασία αυτή στοχεύει να αναδείξει την αξία αυτών των τεκμηρίων σε μια βιβλιοθήκη, καθώς επίσης και τα ανοικτά ζητήματα σε ό,τι αφορά στην αναγνώριση και την περιγραφή τους. Επιπροσθέτως, θα εξεταστούν οι λόγοι που καθιστούν απαραίτητη τη δημιουργία ειδικής συλλογής σε μία βιβλιοθήκη για αυτά τα τεκμήρια, ανάλογης με εκείνη των χειρογράφων της, ενώ παράλληλα θα προταθούν τρόποι διαχείρισης αυτών των τεκμηρίων, τόσο κατά την επεξεργασία τους και την περιγραφή τους, όσο και κατά τη διάθεσή τους προς το ενδιαφερόμενο κοινό. Η παρουσίαση του θέματος προβλέπεται να ολοκληρωθεί με τις προοπτικές, τις προκλήσεις αλλά και τους ανασταλτικούς παράγοντες που διέπουν το είδος αυτό των τεκμηρίων σχετικά με την ανάδειξη, την προβολή και την αξιοποίησή του από τις ελληνικές βιβλιοθήκες και δη τις ακαδημαϊκές στο μέλλον. Με δεδομένο, άλλωστε, ότι η ανάγκη ενιαίου βηματισμού για τις ελληνικές βιβλιοθήκες σε ό,τι αφορά όχι μόνο στα ομοιότυπα, αλλά ακόμα και στα χειρόγραφα μιας βιβλιοθήκης εκ των οποίων έλκουν ως γνωστόν την προέλευσή τους τα ομοιότυπα, όχι μόνο παραμένει αδήριτη αλλά και απέχει μακρά ακόμη από την ικανοποίησή της, η παρουσίαση της ειδικής αυτής κατηγορίας τεκμηρίων και των ζητημάτων που ανακύπτουν κατά τη διαχείρισή τους, θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση.

Η συγκρότηση Τμήματος Μουσείου και Ιστορικού Αρχείου στη Διεύθυνση μιας πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης συμβάλλει ουσιαστικά στην ανάδειξη του ρόλου του πανεπιστημιακού αρχείου ως πολύτιμης ιστορικής πηγής για το Ίδρυμα. Η συστηματική καταγραφή, ο εντοπισμός, η διάσωση, η ταξινόμηση, η αρχειοθέτηση, η ψηφιοποίηση και η διάθεση των τεκμηρίων συντελούν καθοριστικά στη διαμόρφωση και διατήρηση της θεσμικής ταυτότητας ενός Πανεπιστημίου, ενώ παράλληλα υποστηρίζουν την έρευνα και τη μελέτη της ιστορικής του διαδρομής.
Αδιαμφισβήτητα, ο πλούτος ενός πανεπιστημιακού αρχείου απαιτεί τη διαρκή προστασία με πολιτικές διατήρησης, τόσο από τους ιστορικούς όσο και από τους αρχειονόμους - βιβλιοθηκονόμους. Εντωμεταξύ, η αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών οργάνωσης της γνώσης (οντολογίες, διασυνδεμένα δεδομένα) σε συνδυασμό με την υλοποίηση προγραμμάτων ψηφιοποίησης και προβολής αρχειακού υλικού μέσω πλατφορμών ψηφιακών βιβλιοθηκών, δημιουργεί νέες δυνατότητες για την έρευνα και τη διάχυση της γνώσης. Παράλληλα, αναδεικνύει κρίσιμα ζητήματα, με σημαντικότερο εκείνο της ανοικτής πρόσβασης και γενικότερα των όρων, των προϋποθέσεων και των περιορισμών πρόσβασης στα τεκμήρια, τα οποία πλέον διατίθενται ως ψηφιακά αντικείμενα.
Η παρούσα εργασία θα προσπαθήσει να παρουσιάσει δράσεις και πρακτικές πολιτικών ανάδειξης και οργάνωσης των συλλογών του ιστορικού αρχείου ενός ακαδημαϊκού ιδρύματος από την ίδρυσή του στις αρχές του 20ού αιώνα. Η οργάνωση των ποικίλων τεκμηρίων και η ψηφιακή τους αναπαράσταση (έγγραφα που αφορούν την ίδρυση και τη λειτουργία του Ιδρύματος, προγράμματα σπουδών, φάκελοι φοιτητών, φωτογραφικό υλικό, διοικητικά και άλλα έγγραφα, βιβλία, μουσειακά αντικείμενα, σχέδια και έπιπλα) αποτέλεσε το έναυσμα για την ανάπτυξη ερευνητικών συνεργειών με ιστορικούς και αρχειονόμους.

Η σύγχρονη ακαδημαϊκή πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη πίεση για συνεχή παραγωγή επιστημονικών δημοσιεύσεων, στο πλαίσιο της κουλτούρας «δημοσίευσε ή χάνεσαι» (publish or perish). Η πίεση αυτή συνδέεται με ζητήματα επιστημονικής ακεραιότητας, όπως η παραποίηση δεδομένων, η επιλεκτική αναφορά αποτελεσμάτων και άλλες προβληματικές ερευνητικές πρακτικές. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η διερεύνηση του κατά πόσο η προσέγγιση της «Αργής Επιστήμης» (Slow Science) μπορεί να αποτελέσει πλαίσιο ενίσχυσης της ποιότητας, της αξιοπιστίας και της δεοντολογίας στην επιστημονική έρευνα. Η ιδέα της «Αργής Επιστήμης» δεν αντιτίθεται στην επιταχυνόμενη επιστήμη των αρχών του 21ου αιώνα, στη συνεχή ροή δημοσιεύσεων σε επιστημονικά περιοδικά με αξιολόγηση από ομοτίμους και στον αντίκτυπό τους, ούτε στα επιστημονικά ιστολόγια, στα μέσα ενημέρωσης, στις δημόσιες σχέσεις και την αυξανόμενη εξειδίκευση και διαφοροποίηση σε όλους τους κλάδους. Ωστόσο, επιμένει στο γεγονός ότι η επιστήμη απαιτεί χρόνο για σκέψη, για μελέτη, δοκιμές και αποτυχίες. Η διακήρυξη υποστηρίζει την αναβίωση και προστασία της αργής επιστήμης, με στόχο τη διασφάλιση της αξιοπιστίας της επιστημονικής έρευνας. Η μελέτη υλοποιήθηκε ως scoping review με βιβλιογραφική αναζήτηση στις βάσεις Scopus και PubMed, εφαρμόζοντας προκαθορισμένα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού. Τα αποτελέσματα οργανώθηκαν θεματικά και ανέδειξαν ότι η υπερβολική έμφαση στην ποσότητα των δημοσιεύσεων λειτουργεί εις βάρος της ποιότητας της παραγόμενης γνώσης. Αντίθετα, η «Αργή Επιστήμη» προωθεί τον αναστοχασμό, τη συνεργασία, την αναπαραγωγή των ερευνητικών αποτελεσμάτων και τη διαφάνεια, στοιχεία που συμβάλλουν στην ενίσχυση της ερευνητικής ακεραιότητας. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη υπεύθυνης αξιοποίησης εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, με σαφή τεκμηρίωση της χρήσης τους και σεβασμό στις αρχές της επιστημονικής δεοντολογίας. Συμπερασματικά, η «Αργή Επιστήμη» προβάλλει ως μια ρεαλιστική και επίκαιρη προσέγγιση που δίνει προτεραιότητα στην ποιότητα έναντι της ποσότητας και μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στις σύγχρονες προκλήσεις της ερευνητικής διαδικασίας.

Κατά τη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας τους, οι ελληνικές βιβλιοθήκες εξελίχθηκαν παράλληλα με τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις της χώρας. Η παρούσα έρευνα επικεντρώνεται στην επίδραση των δικτατορικών καθεστώτων στις βιβλιοθήκες κατά τον 20ό αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση σε δύο διακριτές αλλά αλληλένδετες περιόδους λογοκρισίας. Η πρώτη εξεταζόμενη περίοδος είναι η εθνικοσοσιαλιστική δικτατορία του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά που εγκαθιδρύθηκε την 4η Αυγούστου 1936. Η ιδεολογία της για τον «Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό» επέβαλε αυστηρούς περιορισμούς στον Τύπο και στις εκδόσεις, συμπεριλαμβανομένων αναγκαστικών νόμων, που περιείχαν εξαιρέσεις για τις βιβλιοθήκες, απαγόρευση εκδόσεων βιβλίων και καύσεων βιβλίων σε δημόσιους χώρους, που στόχευαν κυρίως σε έργα χαρακτηρισμένα ως κομμουνιστικά ή εχθρικά προς το καθεστώς. Αν και ο Μεταξάς απεβίωσε το 1941, το πλαίσιο λογοκρισίας του παρέμεινε σε ισχύ κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής (1941–1944), η οποία αξιοποίησε το υπάρχον σύστημα για να προωθήσει τη δική της πολιτιστική πολιτική, ενώ ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος συντέλεσε επίσης στη φυσική καταστροφή πολλών βιβλιοθηκών. Η δεύτερη περίοδος που αναλύεται είναι η Απριλιανή δικτατορία (1967–1974), η οποία επανέφερε την προληπτική λογοκρισία της εποχής Μεταξά, κατέστειλε την ελευθερία του Τύπου, δημοσίευσε καταλόγους με απαγορευμένα βιβλία και εφημερίδες και διέταξε την απομάκρυνσή τους από τις συλλογές των βιβλιοθηκών. Αντλώντας στοιχεία από νομοθετήματα, αρχειακό υλικό, τεκμήρια από επιλεγμένες βιβλιοθήκες και τον ημερήσιο Τύπο της εποχής, η παρούσα έρευνα συγκρίνει τους μηχανισμούς λογοκρισίας και τις συνέπειες των δύο αυτών καθεστώτων. Καταλήγει αξιολογώντας τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της κρατικής λογοκρισίας στις ελληνικές βιβλιοθήκες και περιγράφει συνοπτικά τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση και τη νέα αρχή για τον χώρο των βιβλιοθηκών μετά την πτώση της δικτατορίας και την αποκατάσταση της δημοκρατίας τον Ιούλιο 1974.*

Η ταχεία ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στις διαδικασίες παραγωγής, οργάνωσης, τεκμηρίωσης, ανάκτησης και διάχυσης της γνώσης μετασχηματίζει τη λειτουργία των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών και τον ρόλο τους ως θεσμών μνήμης και δημοκρατίας. Σε ένα οικοσύστημα όπου δεδομένα και μηχανές συμμετέχουν ευρέως στη διαμόρφωση και ιεράρχηση της πληροφορίας, το κρίσιμο ζήτημα είναι υπό ποιες προϋποθέσεις οι στόχοι της ταχύτητας, της οικονομίας και της αποτελεσματικότητας μπορούν να συνυπάρξουν με αξίες όπως η πνευματική ελευθερία, η πολυφωνία, η ισότιμη πρόσβαση και η διατήρηση της συλλογικής μνήμης.
Η μελέτη υιοθετεί εννοιολογική ανάλυση σε συνδυασμό με δομημένη κριτική βιβλιογραφική επισκόπηση στην ηθική της πληροφορίας, την πολιτιστική διαχείριση και τη φιλοσοφία της τεχνολογίας. Εξετάζεται κατά πόσο η αλγοριθμική μεροληψία υπέρ της δημοτικότητας (popularity bias) ευνοεί το ήδη κυρίαρχο και ορατό περιεχόμενο, συμβάλλοντας σε φαινόμενα σταδιακής περιθωριοποίησης εναλλακτικών ή λιγότερο προβεβλημένων πηγών γνώσης, και τι ενδέχεται να χάνεται όταν βιβλιοθηκονομικές αποφάσεις που προϋπέθεταν ανθρώπινη κρίση μετατρέπονται σε υπολογιστικά προβλήματα. Στο πλαίσιο αυτό προτείνεται η έννοια της «ανεπαίσθητης λήθης», ως μιας λανθάνουσας μεταβολής της ορατότητας, της προτεραιοποίησης και της ερμηνείας τεκμηρίων, φωνών και αφηγήσεων, η οποία δύναται να αποδυναμώνει την ανθρώπινη κρίση, την ενσυναίσθηση και την ηθική ευθύνη που συνοδεύουν τη συγκρότηση και την ερμηνεία της γνώσης, οδηγώντας σταδιακά σε μορφές απανθρωποποίησης (dehumanization) των υπηρεσιών πληροφόρησης, όταν ο χρήστης αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως σύνολο δεδομένων και προβλέψιμων συμπεριφορικών προτύπων.
Ωστόσο, η σχέση ΤΝ και βιβλιοθηκονομικών αξιών δεν είναι μονοσήμαντα αρνητική. Η ίδια τεχνολογία μπορεί να διευρύνει την πρόσβαση, να καταστήσει ορατές δυσπρόσιτες ή παραγνωρισμένες πηγές και να συμβάλει στην ανάκτηση λησμονημένων ή στη δημιουργία νέων όψεων του πολιτισμικού παρελθόντος. Το κρίσιμο διακύβευμα δεν είναι, επομένως, η επιλογή μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, αλλά οι όροι υπό τους οποίους η αλγοριθμική ανάδειξη και διαμεσολάβηση της πληροφορίας ενσωματώνεται στις βιβλιοθηκονομικές πρακτικές. Ζητούμενο είναι ένα ανοιχτό, έγκυρο και μηχανοσυνεργατικό οικοσύστημα γνώσης, όπου η αποτελεσματικότητα θα συνυπάρχει με τη λογική αλλά και την ευαισθησία που απαιτεί η διαφύλαξη των βιβλιοθηκονομικών αξιών.

Οι σύγχρονες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες καλούνται να σχεδιάζουν υπηρεσίες, χώρους και ψηφιακά περιβάλλοντα που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των χρηστών τους. Το εργαστήριο εισάγει τους συμμετέχοντες στις βασικές αρχές του Σχεδιασμού με Επίκεντρο τον Χρήστη (User Experience Design – UXD), αξιοποιώντας τη διεθνώς αναγνωρισμένη μεθοδολογία Double Diamond (Δρόμος του Διαμαντιού) ως εργαλείο σχεδιασμού και ανασχεδιασμού υπηρεσιών Βιβλιοθήκης.
Σκοπός του εργαστηρίου είναι η εξοικείωση των βιβλιοθηκονόμων με μια πρακτική και συμμετοχική προσέγγιση σχεδιασμού, η οποία βασίζεται στην κατανόηση της εμπειρίας του χρήστη και στη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων αντί υποθέσεων. Οι συμμετέχοντες θα εργαστούν σε μικρές ομάδες, εφαρμόζοντας τα τέσσερα στάδια της μεθοδολογίας (Discover – Define – Develop – Deliver / Παρατήρησε - Προσδιόρισε - Ανάπτυξε - Εφάρμοσε) σε πραγματικές προκλήσεις των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών, όπως η σήμανση και ο προσανατολισμός, οι συλλογές, οι χώροι, οι υπηρεσίες και η επικοινωνία. Μέσα από παρατήρηση, ανάλυση, συνεργατικό σχεδιασμό και παρουσίαση προτάσεων, θα αναπτύξουν λύσεις βασισμένες στις ανάγκες των χρηστών.
Με την ολοκλήρωση του εργαστηρίου οι συμμετέχοντες θα είναι σε θέση να κατανοούν τις βασικές αρχές του UX Design, να εφαρμόζουν τη μεθοδολογία Double Diamond στην επίλυση προβλημάτων, να εντοπίζουν ζητήματα από την οπτική του χρήστη και να σχεδιάζουν ρεαλιστικές παρεμβάσεις που μπορούν να αξιοποιηθούν άμεσα στο εργασιακό τους περιβάλλον. Το εργαστήριο απευθύνεται σε βιβλιοθηκονόμους που επιθυμούν να ενσωματώσουν πρακτικές σχεδιασμού με επίκεντρο τον χρήστη στην καθημερινή λειτουργία των οργανισμών τους.

Η παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζει μέρος εν εξελίξει διδακτορικής έρευνας που διερευνά τον επαναπροσδιορισμό της βιβλιοθήκης στη μετά-covid, ψηφιακά επιταχυνόμενη εποχή. Εστιάζει στη βιβλιογραφική επισκόπηση του τρόπου με τον οποίο οι κυριότερες διεθνείς και ευρωπαϊκές βιβλιοθηκονομικές οργανώσεις (IFLA, EBLIDA και UNESCO, καθώς και ALA, CILIP, OCLC και ACRL) αντιλαμβάνονται και καθοδηγούν τον μετασχηματισμό των βιβλιοθηκών. Το υλικό, αντλημένο από θεσμικές εκθέσεις, στρατηγικά σχέδια και συμπληρωματική ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, καταγράφηκε συστηματικά σε 113 επιμέρους τάσεις, σενάρια, άξονες και προτεραιότητες, οι οποίες ομαδοποιήθηκαν σε οκτώ ευρύτερες θεματικές κατηγορίες κατά φθίνουσα σειρά συχνότητας εμφάνισης: 1) τη θεσμική ανθεκτικότητα απέναντι σε οικονομικές, πολιτικές, υγειονομικές και περιβαλλοντικές πιέσεις, 2) την ισότητα και καθολική πρόσβαση, 3) τη στρατηγική θέση και αναγνώριση αξίας της βιβλιοθήκης, 4) την πολυδιάστατη κοινωνική της αποστολή, 5) τον μετασχηματισμό του επαγγελματικού ρόλου του βιβλιοθηκονόμου, 6) την εμπιστοσύνη και τη δημοκρατική λειτουργία, 7) την υβριδική συνύπαρξη φυσικού και ψηφιακού χώρου, και 8) την κριτική διαχείριση της τεχνητής νοημοσύνης. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι ο επαναπροσδιορισμός της βιβλιοθήκης δεν συνιστά μονοδιάστατη προσαρμογή σε νέες συνθήκες, αλλά πολυεπίπεδη, συνεχιζόμενη διαδικασία, με τη θεσμική ανθεκτικότητα να αναδεικνύεται σε δομικό χαρακτηριστικό γύρω από το οποίο οργανώνονται οι υπόλοιπες διαστάσεις. Δύο εγκάρσιες παρατηρήσεις συμπληρώνουν την εικόνα: η επιλεκτική εθνική προσαρμογή των διεθνών προτύπων και η στροφή από στατιστικά δεδομένα σε ανθρώπινες αφηγήσεις για την ανάδειξη της αξίας της βιβλιοθήκης. Το υλικό αυτό αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία, σε συνδυασμό με τους υπόλοιπους άξονες της διατριβής, θα επιχειρηθεί να διατυπωθεί ένας νέος ορισμός της βιβλιοθήκης.

Οι βιβλιοθήκες λειτουργούν σε ένα εργασιακό περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από συνεχείς οργανωτικές, τεχνολογικές και επαγγελματικές μεταβολές, γεγονός που καθιστά ιδιαίτερα σημαντική τη διατήρηση της εργασιακής ευημερίας των εργαζομένων. Μία προσέγγιση που μπορεί να συμβάλει στην προσαρμογή των εργαζομένων σε αυτές τις μεταβολές είναι το job crafting. Η έννοια του job crafting αυτή περιγράφει τις ενεργητικές αλλαγές που πραγματοποιούν οι εργαζόμενοι στον τρόπο με τον οποίο οργανώνουν και βιώνουν την εργασία τους. Με βάση το Μοντέλο Απαιτήσεων-Πόρων Εργασίας (JD-R), οι εργαζόμενοι μπορούν να αναζητούν περισσότερους δομικούς και κοινωνικούς πόρους, να αναλαμβάνουν νέες προκλήσεις ή να περιορίζουν παρεμποδιστικές απαιτήσεις, προσαρμόζοντας έτσι την εργασία στις ανάγκες και στις δυνατότητές τους.

Η παρούσα ποσοτική, συγχρονική και συσχετιστική μελέτη διερεύνα το job crafting και τη σχέση του με την ψυχολογική ευημερία σε δείγμα 196 εργαζομένων σε βιβλιοθήκες στη Ελλάδα. Η ανάλυση εστιάζει στις τέσσερις διαστάσεις του job crafting: αύξηση δομικών εργασιακών πόρων, αύξηση κοινωνικών εργασιακών πόρων, αύξηση προκλητικών εργασιακών απαιτήσεων και μείωση παρεμποδιστικών εργασιακών απαιτήσεων.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι εργαζόμενοι προβαίνουν σε job crafting σε μέτριο προς σχετικά υψηλό βαθμό, υιοθετώντας συχνότερα ενεργητικές και αναπτυξιακές μορφές του.. Η ψυχολογική ευημερία συνδέεται θετικά με τις πρακτικές job crafting που αφορούν την αύξηση των δομικών και κοινωνικών εργασιακών πόρων και την ανάληψη προκλητικών εργασιακών απαιτήσεων. Αντίθετα, δεν διαπιστώνεται στατιστικά σημαντική σχέση με πρακτικές που αποσκοπούν στη μείωση των παρεμποδιστικών εργασιακών απαιτήσεων.

Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι η εργασιακή ευημερία στις βιβλιοθήκες συνδέεται περισσότερο με μορφές job crafting που προάγουν τη μάθηση, την ανάπτυξη, την κοινωνική υποστήριξη και την ενεργή αναζήτηση νέων και απαιτητικών εργασιακών προκλήσεων. Για τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, τα αποτελέσματα μπορούν να τροφοδοτήσουν τη συζήτηση γύρω από πρακτικές διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού που ενισχύουν την αυτονομία, την ανατροφοδότηση, τη συνεργασία και τις ευκαιρίες επαγγελματικής ανάπτυξης.

Η κοινωνική αποστολή και το προφίλ ενός σύγχρονου εκπαιδευτικού ιδρύματος —και κατ' επέκταση της ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης— κρίνονται από τη δέσμευσή του στην ισότητα, την προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη. Η παρούσα εισήγηση αναδεικνύει τις δράσεις κοινωνικής ευθύνης και κουλτούρας συμπερίληψης της Βιβλιοθήκης John S. Bailey του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδας, με έμφαση στην ουσιαστική συμπερίληψη ενός νευροδιαφορετικού ατόμου στην ομάδα εργασίας μας.
Η πρωτοποριακή αυτή πρωτοβουλία υλοποιείται σε στενή συνεργασία με το Εργαστήρι Ειδικής Αγωγής «Μαργαρίτα», έναν οργανισμό με πολυετή εμπειρία και προσφορά στη στήριξη ατόμων με νοητική αναπηρία και νευροδιαφορετικότητα. Μέσα από αυτή τη συνεργασία, η βιβλιοθήκη δεν περιορίζεται σε θεωρητικές διακηρύξεις, αλλά εφαρμόζει στην πράξη αρχές «καθολικού σχεδιασμού» στον εργασιακό χώρο, επαναπροσδιορίζοντας τις καθημερινές πρακτικές, τη σαφή επικοινωνία και τις δομές υποστήριξης.
Στην εισήγηση, η οποία θα παρουσιαστεί από κοινού με εκπρόσωπο του κέντρου Ειδικής Αγωγής «Μαργαρίτα», θα αναλυθούν:
• Η στρατηγική ευθυγράμμιση της βιβλιοθήκης με τις αξίες της συμπερίληψης και της ενίσχυσης του κοινωνικού προφίλ του κολλεγίου.
• Η τεχνογνωσία και η μεθοδολογία που προσέφεραν οι βιβλιοθηκονόμοι σε συνεργασία με την ομάδα του «Μαργαρίτα» για την ομαλή προσαρμογή, την αξιολόγηση και την καθοδήγηση του εργαζομένου.
• Ο καταλυτικός αντίκτυπος της διαφορετικότητας στη δυναμική, τη λειτουργικότητα και την ενσυναίσθηση ολόκληρης της βιβλιοθηκονομικής ομάδας.
Η εισήγηση φιλοδοξεί να αποτελέσει έμπνευση για άλλους ακαδημαϊκούς φορείς, αποδεικνύοντας ότι η συμπερίληψη δεν αποτελεί απλώς μια τυπική υποχρέωση, αλλά έναν ουσιαστικό μοχλό καινοτομίας, ανθρωπιάς και θετικής αλλαγής για ολόκληρη την ακαδημαϊκή κοινότητα.

Η ραγδαία ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στις υπηρεσίες των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών εγείρει σύνθετα δεοντολογικά ερωτήματα, τα οποία συχνά παραμένουν αόρατα στην καθημερινή πρακτική. Το προτεινόμενο εργαστήριο, πιλοτικά εφαρμοσμένο στο πλαίσιο του CIVIS BIP & Staff Week (Μασσαλία, 2026), προσκαλεί τους/τις συμμετέχοντες/ουσες σε μια βιωματική διαδικασία δεοντολογικής διαβούλευσης πάνω σε πρωτότυπες μελέτες περίπτωσης, εμπνευσμένες από πραγματικά διλήμματα βιβλιοθηκών: από τις παραισθήσεις (hallucinations) της ΤΝ στις βιβλιογραφικές αναφορές και την προστασία προσωπικών δεδομένων, έως το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, την εξάρτηση από εμπορικούς παρόχους, την προσβασιμότητα και την επαγγελματική ταυτότητα των βιβλιοθηκονόμων στην εποχή της γενετικής ΤΝ.
Οι συμμετέχοντες/ουσες, οργανωμένοι/ες σε μικρές ομάδες, καλούνται να επεξεργαστούν μία μελέτη περίπτωσης μέσα από μια δομημένη διαδικασία δεοντολογικής διαβούλευσης, που περιλαμβάνει τον εντοπισμό των εμπλεκόμενων μερών, την ανάδειξη των βασικότερων ηθικών κινδύνων και τη διατύπωση συγκεκριμένων θεσμικών προτάσεων, με τη μορφή πολιτικών, πρακτικών μέτρων ή επαγγελματικών αξιών που πρέπει να διαφυλαχθούν. Η διαδικασία ολοκληρώνεται με τη συλλογική παρουσίαση και συζήτηση των συμπερασμάτων κάθε ομάδας στην ολομέλεια, ενθαρρύνοντας τον διάλογο και τη διαμοιρασμένη μάθηση.
Στόχος του εργαστηρίου είναι η καλλιέργεια κριτικής, συλλογικής σκέψης γύρω από τη δεοντολογική χρήση της ΤΝ στις βιβλιοθήκες, η ανάδειξη του ρόλου των βιβλιοθηκονόμων ως ενεργών διαμορφωτών πολιτικής και όχι απλών χρηστών τεχνολογίας, καθώς και η παραγωγή αξιοποιήσιμων προτάσεων που οι συμμετέχοντες/ουσες θα μπορούν να μεταφέρουν στους οργανισμούς τους. Το υλικό του εργαστηρίου (μελέτες περίπτωσης, εργαλεία διαβούλευσης) θα διατεθεί υπό άδεια ανοικτής πρόσβασης, στο πνεύμα των αρχών του Creative Commons. Απευθύνεται σε βιβλιοθηκονόμους, χωρίς να απαιτείται εξειδικευμένη τεχνική γνώση. Μέγιστος αριθμός συμμετεχόντων/ουσών: 25 άτομα. Διάρκεια: 70-90 λεπτά.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δημιουργεί νέες δυνατότητες υποστήριξης και αυτοματοποίησης επιμέρους εργασιών για την παραγωγή προσβάσιμων συγγραμμάτων, με στόχο την ισότιμη πρόσβαση των φοιτητών με αναπηρία και/ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (ΕΕΑ) στο εκπαιδευτικό υλικό. Εργασίες όπως η οπτική αναγνώριση χαρακτήρων (OCR), η επεξεργασία πινάκων και μαθηματικού περιεχομένου, καθώς και η παραγωγή εναλλακτικών περιγραφών για εικόνες και διαγράμματα, μπορούν πλέον να υποστηριχθούν από συστήματα ΤΝ. Παράλληλα, η αξιοποίηση εξειδικευμένων τεχνολογιών μπορεί να συμβάλει στην παραγωγή διαφορετικών μορφών προσβάσιμου υλικού, όπως ψηφιακά συγγράμματα, συλλογές Braille και απτικές εικόνες, τα οποία είναι ιδιαίτερα σημαντικά για φοιτητές με αισθητηριακές ή άλλες αναπηρίες. Η πιθανότητα ανακριβών ή ελλιπών πληροφοριών, η εμφάνιση μεροληψιών και οι διαφοροποιήσεις του αποτελέσματος ανάλογα με τη διατύπωση των εντολών καθιστούν αναγκαία την ανθρώπινη εποπτεία. Συνεπώς, η ΤΝ μπορεί να επιταχύνει την παραγωγική διαδικασία, χωρίς να υποκαθιστά την ανθρώπινη κρίση, η οποία είναι απαραίτητη για τη διασφάλιση της αξιοπιστίας, της προσβασιμότητας και της καταλληλότητας του τελικού συγγράμματος.
Η ενσωμάτωση της ΤΝ στην παραγωγή προσβάσιμων συγγραμμάτων επαναπροσδιορίζει, παράλληλα, τον επαγγελματικό ρόλο του βιβλιοθηκονόμου. Η σταδιακή αυτοματοποίηση επιμέρους εργασιών μετατοπίζει μέρος της επαγγελματικής δραστηριότητας από τη χειροκίνητη παραγωγή προς τον σχεδιασμό, την εποπτεία, τον έλεγχο και την αξιολόγηση του προσβάσιμου υλικού. Στο πλαίσιο αυτό, προσεγγίσεις όπως το Human-in-the-Loop και το Human-on-the-Loop μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα μοντέλα για την οριοθέτηση της ανθρώπινης συμμετοχής και εποπτείας σε αυτοματοποιημένες διαδικασίες. Ο ρόλος του δεν περιορίζεται πλέον στην παραγωγή ή διάθεση ενός προσβάσιμου συγγράμματος, αλλά επεκτείνεται στη διασφάλιση ότι διαφορετικές μορφές προσβάσιμου περιεχομένου, από τα ψηφιακά αρχεία και τις εναλλακτικές περιγραφές έως τις συλλογές Braille και τις απτικές εικόνες, ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των χρηστών. Η αξιοποίηση της ΤΝ, μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενίσχυσης της προσβασιμότητας, υπό την προϋπόθεση ότι εντάσσεται σε ένα ανθρωποκεντρικό πλαίσιο, στο οποίο η επιστημονική και επαγγελματική κρίση του βιβλιοθηκονόμου παραμένει καθοριστική.

Η προσβασιμότητα στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση αποτελεί πεδίο συνεχούς εξέλιξης, όπου η τεχνική και λειτουργική υποστήριξη διασταυρώνεται με την καθημερινή ακαδημαϊκή πραγματικότητα των ατόμων με αναπηρία. Συχνά, η υποστήριξη των φοιτητών και φοιτητριών με αναπηρία προσεγγίζεται κυρίως μέσα από τη διεκπεραίωση των αιτημάτων και την παραγωγή κατάλληλα διαμορφωμένου υλικού. Η παρούσα εργασία αναδεικνύει ότι η ουσιαστική συμπερίληψη προϋποθέτει παράλληλα την καλλιέργεια αμοιβαίας κατανόησης, την ευαισθητοποίηση της ευρύτερης ακαδημαϊκής κοινότητας και την προσαρμογή των παρεχόμενων υπηρεσιών στη βιωμένη εμπειρία των ατόμων με αναπηρία.
Ο σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η αναστοχαστική διερεύνηση της διαδικασίας συν-διαμόρφωσης ενός προσβάσιμου ακαδημαϊκού περιβάλλοντος. Ειδικότερα, η μελέτη εξετάζει τη μετάβαση από την παραγωγή προσβάσιμου υλικού (όπως αρχεία Braille, προσβάσιμα PDF/EPUB, ακουστικό υλικό και υποστηρικτική τεχνολογία) στη διαμόρφωση μιας συμπεριληπτικής καθημερινότητας, αναδεικνύοντας τα αόρατα εμπόδια, ενισχύοντας την ετοιμότητα των δομών και αναγνωρίζοντας τον ρόλο των ατόμων με αναπηρία ως ενεργών συν-διαμορφωτών των υπηρεσιών.
Η έρευνα σχεδιάστηκε ως μελέτη περίπτωσης. Αρχικά, παρατίθενται τα στάδια παραγωγής, οι προδιαγραφές επεξεργασίας υλικού (OCR, PDF/UA, EPUB3, προσβάσιμη βιβλιοθήκη AMELib) και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι βιβλιοθηκονόμοι. Στη συνέχεια, η αυτοεθνογραφική αφήγηση της φοιτήτριας με οπτική αναπηρία αποτυπώνει τον τρόπο μελέτης, τον απαιτούμενο χρόνο και τις προσαρμογές που χρειάστηκαν στην καθημερινότητά της, ενώ για τη ζωντανή αναπαράσταση των αλληλεπιδράσεων αξιοποιείται η τεχνική των βινιετών (vignette technique). Η θεματική ανάλυση των δεδομένων εστιάζει στην αφήγηση της φοιτήτριας, αναδεικνύοντας πώς η γνώση του τεχνικού πλαισίου βοηθά να ερμηνευτούν οι εμπειρίες που περιγράφει και να αναγνωριστούν σημεία πιθανής βελτίωσης στην παρεχόμενη υποστήριξη.

Η ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, η διεύρυνση της ψηφιακής πληροφορίας και οι διαρκώς αυξανόμενες απαιτήσεις της ακαδημαϊκής έρευνας δημιουργούν νέες ευκαιρίες, αλλά και νέες μορφές ανισότητας ως προς την πρόσβαση στη γνώση. Παράλληλα με τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες, αναδεικνύονται οι ανισότητες στην πρόσβαση στην πληροφορία και στις ψηφιακές τεχνολογίες, οι οποίες επηρεάζουν την ισότιμη συμμετοχή των φοιτητών και των ερευνητών στην εκπαιδευτική και ερευνητική διαδικασία.
Η παρούσα εργασία διερευνά τον ρόλο της ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης ως θεσμού κοινωνικής πολιτικής και συμπεριληπτικής πρόσβασης στη γνώση στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Μέσα από βιβλιογραφική ανασκόπηση και μελέτη περίπτωσης της Βιβλιοθήκης της Σχολής Θετικών Επιστημών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, αναλύεται ο τρόπος με τον οποίο οι σύγχρονες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες συμβάλλουν στη μείωση των πληροφοριακών και εκπαιδευτικών ανισοτήτων, παρέχοντας ελεύθερη πρόσβαση σε διεθνείς επιστημονικές βάσεις δεδομένων και ηλεκτρονικούς πληροφοριακούς πόρους, υπηρεσίες πληροφοριακής παιδείας, υποστήριξη της ανοικτής επιστήμης, καθώς και υποδομές προσβασιμότητας σε συνεργασία με τη Μονάδα Προσβασιμότητας του Ιδρύματος.
Παράλληλα, εξετάζονται οι δυνατότητες αξιοποίησης εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως ευφυείς ψηφιακοί βοηθοί, εργαλεία υποβοήθησης της βιβλιογραφικής αναζήτησης και τεχνολογίες προσβασιμότητας, με στόχο την περαιτέρω ενίσχυση των υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών. Υποστηρίζεται ότι η αποτελεσματική ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης προϋποθέτει ανθρωποκεντρική προσέγγιση, σεβασμό στις αρχές της διαφάνειας, της δεοντολογίας και της ακαδημαϊκής ακεραιότητας.
Η εργασία καταλήγει ότι οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες αποτελούν κρίσιμους παράγοντες συνοχής και ισότητας των ευκαιριών και ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη, όταν αξιοποιείται υπεύθυνα, μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για την ενίσχυση της ισότιμης πρόσβασης στη γνώση και της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης.

Η παρούσα εισήγηση σκοπεύει να αναδείξει την ολοκλήρωση της διαδικασίας σύνδεσης της Προσβάσιμης Πολυτροπικής Ηλεκτρονικής Βιβλιοθήκης για εντυποανάπηρους αναγνώστες AMELib με το Accessible Books Consortium (ABC). Η διασύνδεση αυτή, επιστέγασμα πολύχρονων προσπαθειών της Ομάδας Προσβασιμότητας του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (ΣΕΑΒ), επιτρέπει στην AMELib να προσφέρει σε φοιτητές, φοιτήτριες, ερευνητές και ερευνήτριες της ελληνικής ακαδημαϊκής κοινότητας πρόσβαση σε μια ευρεία συλλογή τεκμηρίων σύμφωνα με τις πλέον σύγχρονες προδιαγραφές προσβασιμότητας. Την ίδια ώρα η συλλογή της AMELib γίνεται μέρος μιας παγκόσμιας βιβλιοθήκης, προσβάσιμη σε αναγνώστες και αναγνώστριες με εντυποαναπηρίες σε όλο τον κόσμο. Η ηλεκτρονική βιβλιοθήκη του ABC περιέχει πάνω από 1.200.000 έργα σε προσβάσιμους μορφότυπους, σε πάνω από 40 διαφορετικές γλώσσες. Η εξέλιξη αυτή στηρίζει έμπρακτα μέλη της ελληνικής ακαδημαϊκής κοινότητας με εντυποαναπηρίες, προσφέροντάς τους τη δυνατότητα να προσεγγίσουν διεθνές ακαδημαϊκό (και μη) υλικό σε προσβάσιμες μορφές.
Το σύνολο των πλεονεκτημάτων της διασύνδεσης αναπτύσσεται στο πλαίσιο της εισήγησής μας. Παρουσιάζεται ο κατάλογος του ABC και το υλικό που προσφέρεται σε αυτόν, τόσο αναφορικά με τη γλώσσα του, όσο και με τους ποικίλους προσβάσιμους μορφότυπους. Ταυτόχρονα αναλύεται πώς οι υπηρεσίες προσβασιμότητας και τα μέλη της ελληνικής ακαδημαϊκής κοινότητας με εντυποαναπηρίες μπορούν να αξιοποιήσουν το υλικό στην πράξη. Η δημοσιοποίηση των πρακτικών αυτών στο πλαίσιο της παρουσίασής μας, έχει ως στόχο την ευρεία ενημέρωση και επιμόρφωση μελών της ακαδημαϊκής κοινότητας, για την ευρύτερη δυνατή διάχυση των υπηρεσιών μας σε άτομα με εντυποαναπηρίες στα ελληνικά πανεπιστήμια.